रामचरितमानस · किष्किंधाकांड
रामांनी सुग्रीवाला दिलेले वचन
॥ रामचरितमानस · किष्किंधाकांड ॥
राम आणि वानरराज सुग्रीव यांची नुकतीच मैत्री झाली होती. सुग्रीवाने सांगितले, एकदा त्याने आकाशातून एका स्त्रीला नेले जाताना पाहिले होते. ती “राम, राम, हा राम!” असा आक्रोश करत होती. तिने आपले वस्त्र खाली टाकले होते. रामांनी ते वस्त्र मागून घेतले, हृदयाशी धरले आणि ते शोक करू लागले. रामांची पत्नी सीता सापडेपर्यंत आपण त्यांची सेवा करू, असे वचन सुग्रीवाने दिले. सुग्रीव वनात कशासाठी राहतो, असे रामांनी विचारले. सुग्रीव म्हणाला, त्याचे आणि त्याच्या भावाचे, वालीचे, एकमेकांवर शब्दांपलीकडचे प्रेम होते. एका मध्यरात्री वाली एका राक्षसाच्या पाठोपाठ डोंगराच्या गुहेत शिरला. पंधरा दिवस वाट पाहा, असे त्याने सुग्रीवाला सांगितले होते. सुग्रीवाने महिनाभर वाट पाहिली. मग गुहेतून रक्ताचा पाट वाहू लागला. वाली मेला असे समजून सुग्रीवाने गुहेचे तोंड एका शिळेने बंद केले आणि तो पळून आला. मंत्र्यांनी त्याला बळेच राजा केले. वाली परत आला, तेव्हा तो सुग्रीवावर उलटला. त्याने त्याला शत्रूसारखे मारले, आणि त्याचे सर्वस्व, त्याची पत्नीसुद्धा, हिरावून घेतली. एका शापामुळे वाली या पर्वतावर येऊ शकत नाही, तरीही आपण भीतीतच जगतो, असे सुग्रीवाने सांगितले. वाली महाबलवान आहे, असा इशारा सुग्रीवाने दिला. तेव्हा रामांनी सहज आपले बळ दाखवले. मग सुग्रीवाने वालीच्या नगराजवळ जाऊन गर्जना केली. वालीच्या पत्नीने त्याला सावध केले. वाली तिला म्हणाला, “राम समदर्शी आहेत. आणि त्यांनी मला मारलेच, तर मला माझा स्वामी लाभेल.”
वालीसाठी एकच बाण
सुनु सुग्रीव मारिहउँ, बालिहि एकहि बान। ब्रह्म-रुद्र सरनागत, गये न उबरिहि प्रान॥
सुग्रीवाची कहाणी संपताच रामांचे दोन्ही विशाल बाहू स्फुरण पावले. राम म्हणाले, “सुग्रीवा, ऐक. वालीला मी एकाच बाणाने मारीन. तो ब्रह्मदेवाला किंवा रुद्राला शरण गेला, तरी त्याचे प्राण वाचणार नाहीत.” ब्रह्मदेव हे सृष्टीचे निर्माते, आणि रुद्र हे शिवांचे उग्र रूप. दोघेही देवांमध्ये सर्वश्रेष्ठांत गणले जातात.
मित्राचे दुःख डोंगराएवढे
जे न मित्र दुख होहिँ दुखारी। तिन्हहि बिलोकत पातक भारी॥ निज-दुख-गिरि-सम रज करि जाना। मित्र क दुखरज मेरु समाना॥
मग मित्र कसा असतो, ते राम सांगतात: “मित्राच्या दुःखाने जे दुःखी होत नाहीत, त्यांचे तोंड पाहणेही मोठे पाप आहे. खरा मित्र आपले डोंगराएवढे दुःख धुळीच्या कणासारखे मानतो, आणि मित्राचे कणाएवढे दुःख मेरू पर्वताएवढे मानतो.” मेरू हा जगाच्या मध्यभागी असलेला सोन्याचा पर्वत. राम पुढे सांगतात, खरा मित्र आपल्याला वाईट वाटेवरून परत फिरवतो, आपले गुण उजेडात आणतो आणि दोष झाकतो.
स्वप्नातले भांडण
बालि परम-हित जासु प्रसादा। मिलेहु राम तुम्ह समन बिषादा॥ सपने जेहि सन होइ लराई। जागे समुझत मन सकुचाई॥
रामांनी आपले बळ दाखवले. तेव्हा सुग्रीवाने त्यांना प्रभू म्हणून ओळखले, आणि त्याच्या मनात ज्ञान जागे झाले. सुख, संपत्ती, परिवार आणि मोठेपणा सोडून आपण प्रभूंची सेवा करू, असे तो म्हणाला. “वाली माझा परम हितकर्ता आहे. त्याच्याच कृपेने, सगळे दुःख दूर करणारे राम, तुम्ही मला भेटलात. हे स्वप्नातल्या भांडणासारखे आहे: जाग आल्यावर ते कळते, आणि मनाला लाज वाटते.” राम हसले आणि म्हणाले, “तू म्हणतोस ते सगळे खरे आहे. पण माझा शब्द खोटा ठरणार नाही.”
पत्नीने पाय धरले
सुनत बालि क्रोधातुर धावा। गहि कर चरन नारि समुझावा॥ सुनु पति जिन्हहिँ मिलेउ सुग्रीवाँ। ते दोउ बंधु तेज-बल-सीवाँ॥
रामांनी पाठवल्यावर सुग्रीवाने नगराजवळ जाऊन आव्हानाची गर्जना केली. ती ऐकताच वाली रागाने धावत बाहेर निघाला. त्याच्या पत्नीने त्याचे पाय धरले आणि त्याला समजावले, “नाथ, ऐका. सुग्रीवाला जे दोन भाऊ भेटले आहेत, ते तेजाची आणि बळाची परिसीमा आहेत.” ती पुढे म्हणाली, ते कोसलराजाचे पुत्र, लक्ष्मण आणि राम आहेत. ते युद्धात काळालाही जिंकू शकतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ किष्किंधाकांड · दोहे ५–७ ॥
रामचरितमानस, किष्किंधाकांड, दोहे ५ ते ७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ६; ७, चौपाई १; ७, चौपाई १०; ७, चौपाई १४.