रामचरितमानस · किष्किंधाकांड
पावसाळ्यातले रामांचे बोल
॥ रामचरितमानस · किष्किंधाकांड ॥
वानरांचा राजा वाली याने आपला भाऊ सुग्रीव याला हाकलून दिले होते. आता तो रामांच्या बाणाने मरून पडला आहे. हे काव्य रामांना साक्षात परमेश्वर मानते, आणि त्यांनी वालीला आपल्या निजधामाला पाठवले आहे. सगळे नगर शोक करत धावत बाहेर आले. वालीची पत्नी तारा केस मोकळे सोडून विलाप करू लागली. आपल्या देहाचेही भान तिला उरले नाही. रामांनी तिला ज्ञान दिले, आणि तिच्या दुःखाची जागा भक्तीने घेतली. रामांचा वानर मित्र सुग्रीव याने वालीचे अंत्यसंस्कार केले. रामांच्या सांगण्यावरून त्यांच्या धाकट्या भावाने सुग्रीवाला राज्याभिषेक केला, आणि वालीच्या मुलाला युवराज केले. रामांनी नव्या राजाला राज्य कसे करावे, ते शिकवले. वडिलांच्या आज्ञेने राम स्वतः चौदा वर्षे वनात राहत होते; कोणत्याही नगरात त्यांना जाता येत नव्हते. पावसाळा सुरू झाला होता, म्हणून जवळच्याच एका डोंगरावर राहायचे त्यांनी ठरवले. ते म्हणाले, “वालीच्या मुलाला बरोबर घेऊन तू राज्य कर, आणि माझे काम सदैव मनात ठेव.” दोघे भाऊ त्या डोंगरावर एका सुंदर गुहेत राहू लागले. देवांनी ती आधीच तयार करून ठेवली होती. देव भुंगे, पक्षी आणि हरणे होऊन त्यांची सेवा करायला आले. एका स्फटिकाच्या शिळेवर बसून राम भावाला भक्ती, वैराग्य, राजनीती आणि ज्ञान यांच्या अनेक कथा सांगत. पावसाळाभर, आणि पुढे निर्मळ शरद ऋतूतही, ते त्याला ऋतूचे एकेक दृश्य दाखवत, आणि प्रत्येक दृश्यात एखादे सत्य शोधत.
पाच तत्त्वांचा देह
तारा बिकल देखि रघुराया। दीन्ह ज्ञान हरि लीन्ही माया॥ छिति जल पावक गगन समीरा। पंच-रचित अति अधम सरीरा॥ प्रगट सो तनु तव आगे सोवा। जीव नित्य केहि लगि तुम्ह रोवा॥ उपजा ज्ञान चरन तब लागी। लीन्हेसि परम भगति बर माँगी॥
तारेला व्याकुळ झालेली पाहून रामांनी तिला ज्ञान दिले, आणि तिचा मोह दूर केला. ते म्हणाले, “पृथ्वी, पाणी, अग्नी, आकाश आणि वारा, या पाचांनी हा देह बनला आहे; तो अगदी तुच्छ आहे. तो देह तुझ्या डोळ्यांसमोर झोपला आहे, आणि जीव तर नित्य आहे. मग तू कोणासाठी रडतेस?” तारेच्या मनात ज्ञान जागे झाले. तिने रामांचे पाय धरले, परम भक्तीचे वरदान मागितले, आणि ते तिला मिळाले. आकाश म्हणजे अवकाश. प्रत्येक देह ज्या पाच महाभूतांपासून बनतो, त्यांतले ते सर्वांत सूक्ष्म भूत आहे.
सुग्रीवाला राज्य
लछिमन तुरत बोलाये, पुरजन बिप्र-समाज। राज दीन्ह सुग्रीव कहँ, अंगद कहँ जुबराज॥
सुग्रीवाला राज्याभिषेक करायला रामांनी लक्ष्मणाला पाठवले आहे. लक्ष्मणाने लगेच नगरातले लोक आणि ब्राह्मणांचा समुदाय बोलावला. त्याने सुग्रीवाला राज्य दिले, आणि अंगदाला युवराज केले. अंगद हा वालीचा मुलगा. मरताना वालीने त्याला रामांच्या हाती सोपवले होते.
न टिकणारी वीज
घन घमंड नभ गरजत घोरा। प्रिया हीन डरपत मन मोरा॥ दामिनि दमक रह न घन माहीँ। खल कै प्रीति जथा थिर नाहीँ॥
पाऊस सुरू होताच राम लक्ष्मणाला म्हणतात, “गर्वाने फुगलेले ढग आकाशात भयंकर गडगडत आहेत. प्रियेविना माझे मन घाबरते. वीज चमकते, पण ढगांत टिकत नाही; दुष्टाचे प्रेमही तसेच, कधी स्थिर राहत नाही.” रामांची प्रिया म्हणजे त्यांची पत्नी सीता. एका राक्षसाने सीतांना पळवून नेले आहे.
खाली वाकणारे ढग
बरषहिँ जलद भूमि नियराये। जथा नवहिँ बुध बिद्या पाये॥ बुंद-अघात सहहिँ गिरि कैसे। खल के बचन संत सह जैसे॥
राम पुढे म्हणतात, “पाऊस पाडायला ढग जमिनीजवळ खाली येतात; विद्या मिळाल्यावर ज्ञानी माणसेही अशीच नम्र होतात. पावसाच्या थेंबांचे तडाखे डोंगर सहन करतात; दुष्टांचे बोलणे संत तसेच सहन करतात.” पाण्याने जड झालेले ढग खाली झुकतात; तशीच विद्या ज्ञानी माणसाला नम्र करते.
फुटलेले वाफे
महाबृष्टि चलि फूटि कियारी। जिमि सुतंत्र भये बिगरहिँ नारी॥ कृषी निरावहिँ चतुर किसाना। जिमि बुध तजहिँ मोह-मद माना॥
पावसाळ्याचे एकेक दृश्य राम लक्ष्मणाला दाखवत आहेत, आणि प्रत्येकाशेजारी एखादे सत्य ठेवत आहेत. ते म्हणतात, “मुसळधार पावसात शेतांचे वाफे फुटतात आणि वाहून जातात; स्त्रिया स्वतंत्र झाल्यावर तशाच बिघडतात. चतुर शेतकरी पिकातले तण काढून टाकतात; ज्ञानी माणसे तसेच मोह, मद आणि अभिमान टाकून देतात.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ किष्किंधाकांड · दोहे ११–१७ ॥
रामचरितमानस, किष्किंधाकांड, दोहे ११ ते १७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ११, चौपाई २; ११, चौपाई ३; दोहा ११; १४, चौपाई १; १४, चौपाई २; १५, चौपाई ४.