रामचरितमानस · किष्किंधाकांड
वालीचा अंत
॥ रामचरितमानस · किष्किंधाकांड ॥
वानरांचा राजा वाली याने आपला भाऊ सुग्रीव याला हाकलून दिले होते, आणि त्याची पत्नी बळकावली होती. आता रामांनी सुग्रीवाला मदतीचे वचन दिले होते, आणि वाली गर्वाने लढायला बाहेर आला. वालीच्या एकाच मुठीच्या प्रहाराने सुग्रीव रामांकडे पळत आला आणि म्हणाला, “हा माझा भाऊ नाही, हा माझा काळ आहे.” दोघे भाऊ अगदी सारखे दिसत होते, म्हणून रामांनी बाण सोडला नव्हता, असे त्यांनी सांगितले. त्यांनी सुग्रीवाच्या अंगावरून हात फिरवला, आणि त्याचे शरीर वज्रासारखे कठीण झाले. मग रामांनी त्याला पुन्हा लढायला पाठवले. या वेळी राम एका झाडाआडून पाहत होते, आणि त्यांनी बाण मारला. वाली खाली कोसळला. तो उठून बसला, तेव्हा त्याला समोर प्रभू दिसले: सावळे, जटा बांधलेले, लाल डोळ्यांचे, धनुष्यावर बाण चढवलेले. पुन्हा पुन्हा पाहत त्याने आपले मन रामांच्या चरणी वाहिले. हृदयात प्रेम, पण ओठांवर कठोर शब्द, अशा स्थितीत त्याने रामांना विचारले, “कोणत्या दोषासाठी तुम्ही मला मारले?” रामांनी त्याला उत्तर दिले. शेवटी रामांनी त्याच्या मस्तकाला स्पर्श केला, आणि त्याचे शरीर पुन्हा अखंड करण्याची तयारी दाखवली. वालीने ते शरीर ठेवायचे नाकारले. काटेरी बाभळीला पाणी घालण्यासाठी कोण कल्पवृक्ष तोडील? कल्पवृक्ष म्हणजे स्वर्गातला इच्छा पुरवणारा वृक्ष. वालीने एवढेच मागितले, जन्मोजन्मी रामांच्या चरणी प्रेम असावे. आणि आपला मुलगा अंगद त्याने सेवक म्हणून रामांच्या हाती सोपवला.
झाडाआडून
मेली कंठ सुमन कै माला। पठवा पुनि बल देइ बिसाला॥ पुनि नाना बिधि भई लराई। बिटप ओट देखहिँ रघुराई॥ बहु छल बल सुग्रीव करि, हिय हारा भय मानि। मारा बाली राम तब, हृदय माँझ सर तानि॥
रामांनी सुग्रीवाच्या गळ्यात फुलांची माळ घातली, आणि त्याला मोठे बळ देऊन पुन्हा पाठवले. पुन्हा दोघे भाऊ नाना प्रकारे लढू लागले, आणि राम एका झाडाआडून पाहत होते. सुग्रीवाने सगळे डावपेच आणि सगळे बळ लावले, पण शेवटी भीतीने त्याचा धीर सुटला. तेव्हा रामांनी धनुष्य ताणून वालीला बाण मारला; तो बाण त्याच्या हृदयाच्या मधोमध लागला.
पारध्यासारखे मारले
धरम हेतु अवतरेहु गोसाईँ। मारेहु मोहि ब्याध की नाईँ॥ मैँ बैरी सुग्रीव पियारा। अवगुन कवन नाथ मोहि मारा॥
घायाळ होऊन पडलेला वाली रामांकडे पाहतो. हृदयात प्रेम आहे, पण ओठांवर कठोर शब्द. तो म्हणतो, “स्वामी, धर्मासाठी तुम्ही अवतार घेतलात, आणि मला मात्र पारध्यासारखे मारलेत. मी वैरी, आणि सुग्रीव प्रिय? नाथ, कोणत्या दोषासाठी तुम्ही मला मारले?” धर्म म्हणजे योग्य आचरण, जगाची नैतिक व्यवस्था.
रामांचे उत्तर
अनुज-बधू भगिनी सुत-नारी। सुनु सठ कन्या सम ये चारी॥ इन्हहिँ कुदृष्टि बिलोकइ जोई। ताहि बधे कछु पाप न होई॥
वालीच्या आरोपाला राम उत्तर देतात, “मूर्खा, ऐक. धाकट्या भावाची पत्नी, बहीण, सून आणि मुलगी, या चौघी सारख्याच आहेत. जो यांच्याकडे वाईट नजरेने पाहतो, त्याला मारण्यात काहीही पाप नाही.” राम पुढे म्हणतात, अतिशय गर्वामुळे वालीने आपल्या पत्नीचे ऐकले नाही. सुग्रीव रामांच्या बाहुबळाच्या आश्रयाला आहे, हे माहीत असूनही वाली त्याला मारायला निघाला होता.
प्रभूंपुढे चतुराई चालत नाही
सुनहु राम स्वामी सन, चल न चातुरी मोरि। प्रभु अजहूँ मैँ पापी, अंतकाल गति तोरि॥
रामांनी मूर्ख म्हणून फटकारले, तरी वालीचे मन आधीच रामांच्या चरणी लागले आहे. तो उत्तर देतो, “रामा, ऐका. स्वामींपुढे माझी चतुराई चालत नाही. प्रभू, अंतकाळी मला तुमचा आश्रय मिळाला आहे; आताही मी पापीच ठरतो?”
गळ्यातून निसटणारी माळ
राम चरन दृढ़ प्रीति करि, बालि कीन्ह तनु त्याग। सुमन-माल जिमि कंठ तेँ, गिरत न जानइ नाग॥
रामांनी त्याचे शरीर बरे करायची तयारी दाखवली, पण वालीने ती नाकारली. त्याने एवढेच मागितले, जन्मोजन्मी रामांच्या चरणी प्रेम असावे. आणि आपला मुलगा त्याने रामांच्या हाती सोपवला. हत्तीच्या गळ्यातून फुलांची माळ गळून पडली, तरी त्याला कळतही नाही. तसाच, रामांच्या चरणी दृढ प्रेम ठेवून, वालीने देह सोडला.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ किष्किंधाकांड · दोहे ८–१० ॥
रामचरितमानस, किष्किंधाकांड, दोहे ८ ते १०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ८, चौपाई ४; दोहा ८; ९, चौपाई ३; ९, चौपाई ४; दोहा ९; दोहा १०.