रामचरितमानस · किष्किंधाकांड
लंका पाहणारे गिधाड
॥ रामचरितमानस · किष्किंधाकांड ॥
राक्षसाने पळवलेल्या रामांच्या पत्नीचा शोध घेत वानर आणि अस्वले दक्षिणेत फिरत आहेत. त्यांत रामांची अंगठी जवळ बाळगणारे हनुमान आहेत, आणि तरुण युवराज अंगदही आहे. तहानेने व्याकुळ होऊन ते पक्ष्यांच्या मागे मागे एका गुहेत शिरले. तिथे कमळांच्या सरोवराकाठी एक थोर तपस्विनी राहत होती. तिने त्यांना पाणी आणि फळे दिली. तिच्या सांगण्यावरून त्यांनी डोळे मिटले, आणि उघडले तेव्हा ते समुद्रकिनारी उभे होते. ती तपस्विनी रामांकडे गेली, आणि रामांनी तिला अखंड भक्ती दिली. दिलेला महिना संपून गेला होता. अंगद डोळ्यांत पाणी आणून म्हणाला, “कसेही झाले, तरी आपला मृत्यू ठरलेलाच.” तेवढ्यात डोंगराच्या एका गुहेतून एक म्हातारे गिधाड बाहेर आले. त्याचे नाव संपाती. देवाने आपल्यासाठी भक्ष्य पाठवले, म्हणून तो खूश झाला. पण आपला धाकटा भाऊ गृध्रराज रामांच्या कामासाठी प्राणाला मुकला, हे ऐकून त्याला दुःख झाले, आणि आनंदही झाला. फार पूर्वी सूर्याजवळ गेल्याने त्याचे पंख जळाले होते. रामांचे दूत येतील त्या दिवशी ते पुन्हा फुटतील, असे एका मुनींनी सांगितले होते. आता ते पंख पुन्हा उगवले. समुद्रापलीकडे लंकेत, राक्षसराजाच्या बेटावरच्या नगरीत, कैदेत असलेली रामांची पत्नी त्याच्या डोळ्यांना दिसली. समोर शंभर योजने पसरलेला समुद्र होता. आतापर्यंत गप्प बसलेल्या हनुमानांना अस्वलांच्या वृद्ध राजांनी चेतवले. हनुमान डोंगराएवढे मोठे झाले. लंकेचा डोंगरच उपटून आणायला ते तयार होते. पण अस्वलांचे राजे त्यांना म्हणाले, “एवढेच कर: सीतांना पाहून ये, आणि खबर घेऊन ये.” इथे चौथे कांड संपते.
डोळे मिटले, आणि किनारा
मूँदहु नयन बिबर तजि जाहू। पैहहु सीतहि जनि पछिताहू॥ नयन मूँदि पुनि देखहिँ बीरा। ठाढ़े सकल सिंधु के तीरा॥
ती तपस्विनी म्हणते, “मी आता रामांकडे जाईन.” मग ती वानरांना सांगते, “डोळे मिटा, आणि गुहेतून बाहेर पडा. तुम्हाला सीता सापडेल; मनाला खंत लावून घेऊ नका.” वीरांनी डोळे मिटले. पुन्हा डोळे उघडून पाहतात, तो सगळे समुद्रकिनारी उभे!
लंकेतली सीता
गिरि-त्रिकूट ऊपर बस लंका। तहँ रह रावन सहज असंका॥ तहँ असोक-उपबन जहँ रहई। सीता बैठि सोच-रत अहई॥
संपाती आपल्या डोळ्यांना दिसते ते वानरांना सांगतो, “त्रिकूट पर्वताच्या माथ्यावर लंका वसली आहे. तिथे राक्षसांचा राजा रावण राहतो; तो स्वभावानेच निर्भय आहे. तिथेच अशोकवन आहे; सीता तिथे राहतात. तिथे त्या चिंतेत बसल्या आहेत.” अशोकवन म्हणजे अशोकाच्या झाडांची बाग. गिधाडाची दृष्टी अमर्याद असते, असे संपाती पुढे सांगतो. केवळ म्हातारपणामुळे तो यापेक्षा जास्त मदत करू शकत नाही.
तुम्ही त्यांचे दूत आहात
पापिउ जाकर नाम सुमिरहीँ। अति-अपार-भव-सागर तरहीँ॥ तासु दूत तुम्ह तजि कदराई। राम हृदय धरि करहु उपाई॥
रामांच्या कृपेने आपल्या देहात काय घडले, ते संपाती वानरांना दाखवतो, आणि म्हणतो, “ज्यांचे नाव स्मरून पापीसुद्धा अपार भवसागर तरून जातात, त्यांचे तुम्ही दूत आहात. भीती सोडा, रामांना हृदयात ठेवा, आणि काही उपाय करा.” भवसागर म्हणजे जन्म आणि मृत्यूचा न संपणारा फेरा. इथे तर खराखुरा समुद्र त्यांच्यासमोर पसरला आहे.
गप्प कशाला, हनुमाना?
कहइ रिच्छपति सुनु हनुमाना। का चुप साधि रहेउ बलवाना॥ पवन-तनय बल पवन समाना। बुधि-बिबेक-बिज्ञान-निधाना॥ कवन सो काज कठिन जग माहीँ। जो नहिँ तात होइ तुम्ह पाहीँ॥ राम-काज-लगि तव अवतारा। सुनतहि भयउ पर्बताकारा॥
अस्वलांचे राजे जांबवान म्हणतात, “हनुमाना, ऐक. एवढा बलवान असून तू गप्प कशाला बसला आहेस? तू पवनाचा पुत्र, आणि पवनासारखाच बलवान आहेस. बुद्धी, विवेक आणि ज्ञान यांचा तू खजिना आहेस. बाळा, जगात असे कोणते काम कठीण आहे, जे तुझ्याकडून होणार नाही? रामांचे काम करण्यासाठी तुझा अवतार झाला आहे.” हे ऐकताच हनुमान डोंगराएवढे मोठे झाले.
पापांचा पारधी
नीलोत्पल-तन-श्याम, काम-कोटि-सोभा अधिक। सुनिय तासु गुन-ग्राम, जासु नाम अघ-खग-बधिक॥
किष्किंधाकांड हे चौथे कांड. ते संपवताना कवी सर्वांना ऐकण्याचे आवाहन करतात: “ज्यांचा देह नीलकमळासारखा सावळा आहे, ज्यांचे सौंदर्य कोट्यवधी कामदेवांहूनही अधिक आहे, आणि ज्यांचे नाव पापरूपी पक्ष्यांचा पारधी आहे, त्यांचे गुणगान ऐकावे.” काम म्हणजे प्रेमाचा देव, सौंदर्याचे माप. पारधी पक्षी पकडतो, तसे रामांचे नाव पापांची शिकार करते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ किष्किंधाकांड · दोहे २४–३० ॥
रामचरितमानस, किष्किंधाकांड, दोहे २४ ते ३०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २५, चौपाई ३; २८, चौपाई ६; २९, चौपाई २; ३०, चौपाई २; ३०, चौपाई ३; सोरठा ३०.