रामचरितमानस · सुंदरकांड
हनुमान लंकेत शिरले
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
रामांसाठी समुद्र ओलांडून हनुमान लंकेला आले आहेत. रामांच्या पत्नी सीता यांचा त्यांना शोध घ्यायचा आहे. लंका ही राक्षसराज रावणाची बेटावरची नगरी; तिथे त्याने सीतांना कैदेत ठेवले आहे. जागोजागी पहारेकरी पाहून हनुमानांनी अगदी लहान रूप घेतले, आणि रात्री ते गुपचूप नगरात शिरले. लंकिनी नावाच्या एका राक्षसीने त्यांना अडवले. हनुमानांनी एक ठोसा मारून तिला खाली पाडले. ब्रह्मदेवांनी रावणाला वर दिला, तेव्हा परत जाताना त्यांनी लंकिनीला एक खूण सांगितली होती: ‘एखाद्या वानराच्या माराने तू व्याकूळ होशील, तेव्हा समज, राक्षसांचा अंत आला.’ आता रामांच्या दूताचे दर्शन झाले, हे तिने मोठे पुण्य मानले, आणि हनुमानांना नगरात जायला सांगितले. हनुमान घराघरात शोध घेत फिरले. मग त्यांना एक घर दिसले. त्यावर रामांच्या आयुधांच्या खुणा होत्या, आणि जवळच तुळशीचे ताजे रोप होते. लंकेत सज्जन माणूस कसा राहू शकेल, असा प्रश्न हनुमानांना पडला. तेवढ्यात त्या घराचे स्वामी “राम, राम” म्हणत जागे झाले. ते होते रावणाचे भाऊ बिभीषण. सज्जन माणूस काम बिघडवणार नाही, असा विचार करून हनुमान ब्राह्मणाचे रूप घेऊन त्यांच्याशी बोलले. मग हनुमानांनी रामांची कथा आणि आपले नाव सांगितले, आणि दोघांच्याही अंगावर आनंदाने रोमांच उभे राहिले. मग सीतांपर्यंत कसे पोहोचायचे, ते बिभीषणांनी हनुमानांना सांगितले.
एकच ठोसा
मसक समान रूप कपि धरी। लंकहि चलेहु सुमिरि नरहरी॥ नाम लंकिनी एक निसिचरी। सो कह चलेसि मोहि निंदरी॥ जानेहि नहीं मरम सठ मोरा। मोर अहार जहाँलगि चोरा॥ मुठिका एक महा-कपि हनी। रुधिर बमत धरनी ढनमनी॥
हनुमानांनी डासाएवढे लहान रूप घेतले, आणि नरहरींचे स्मरण करून ते लंकेत निघाले. नरहरी हे प्रभूंचेच एक नाव आहे. लंकिनी नावाच्या एका राक्षसीने त्यांना अडवले: “मला न जुमानता तू निसटून चाललास! मूर्खा, माझे रहस्य तुला ठाऊक नाही. जगात जितके चोर आहेत, ते सगळे माझे भक्ष्य आहेत.” त्या महाबली वानराने तिला एकच ठोसा लगावला. तोंडातून रक्त ओकत ती जमिनीवर गडबडा लोळली.
सत्संगाचा एक क्षण
तात स्वर्ग अपबर्ग सुख, धरिय तुला एक अंग। तूल न ताहि सकल मिलि, जो सुख लव सतसंग॥
लंकिनी सावरून उठली आणि तिने हात जोडले. आपले पुण्य फार मोठे आहे, कारण रामांचा दूत आपल्या डोळ्यांनी पाहायला मिळाला, असे ती म्हणाली. “बाळा, स्वर्गाचे आणि मोक्षाचे सगळे सुख तराजूच्या एका पारड्यात ठेव. ते सगळे मिळूनही सत्संगाच्या एका क्षणाच्या सुखाची बरोबरी करू शकत नाही.” मोक्ष म्हणजे जन्म आणि मृत्यू यांच्या कधीही न संपणाऱ्या फेऱ्यातून सुटका.
दातांमधली जीभ
सुनहु पवन-सुत रहनि हमारी। जिमि दसनन्हि महँ जीभ बिचारी॥ तात कबहुँ मोहि जानि अनाथा। करिहहिँ कृपा भानुकुल-नाथा॥ तामस तनु कछु साधन नाहीँ। प्रीति न पद-सरोज मन माहीँ॥ अब मोहि भा भरोस हनुमंता। बिनु हरि कृपा मिलहिँ नहिँ संता॥
हनुमानांनी आपली ओळख सांगितल्यावर बिभीषणांनी आपले मन मोकळे केले: “पवनपुत्रा, मी इथे कसा राहतो ते ऐका. दातांमध्ये बिचारी जीभ राहते, तसा मी राहतो. मित्रा, सूर्यवंशाचे स्वामी राम मला अनाथ जाणून माझ्यावर कधी कृपा करतील का? माझा देह तामसी आहे. माझ्या हाती कोणतीही साधना नाही, आणि प्रभूंच्या चरणकमळांवर माझ्या मनात प्रेम नाही. तरी हनुमाना, आता मला भरोसा वाटतो, कारण हरीच्या कृपेशिवाय कोणालाही संत भेटत नाहीत.”
इतका हीन मी
कहहु कवन मैँ परम कुलीना। कपि चंचल सबही बिधि हीना॥ प्रात लेइ जो नाम हमारा। तेहि दिन ताहि न मिलइ अहारा॥ अस मैँ अधम सखा सुनु, मोहू पर रघुबीर। कीन्ही कृपा सुमिरि गुन, भरे बिलोचन नीर॥
प्रभू आपल्या सेवकांवर नेहमीच प्रेम करतात, असे हनुमान उत्तर देतात, आणि मग स्वतःला अगदी कमी लेखतात: “सांगा बरे, मी कोणत्या मोठ्या कुळात जन्मलो आहे? मी वानर, चंचल, सगळ्याच बाबतींत हीन. सकाळी कोणी आमचे नाव घेतले, तर त्या दिवशी त्याला अन्न मिळत नाही. मित्रा, असा मी अगदी हीन आहे; पण ऐका, माझ्यावरसुद्धा रघुवीरांनी कृपा केली आहे.” रामांचे गुण आठवून हनुमानांचे डोळे पाण्याने भरून आले.
मनोमन नमस्कार
देखि मनहिँ महँ कीन्ह प्रनामा। बैठेहि बीति जात निसि जामा॥ कृस तनु सीस जटा एक बेनी। जपति हृदय रघुपति गुन स्रेनी॥
पुन्हा लहान रूप घेऊन हनुमान अशोकवनात आले. सीता तिथे राहत होत्या. त्यांना पाहताच हनुमानांनी मनोमन नमस्कार केला. सीता नुसत्या बसून आहेत, आणि रात्रीचे प्रहर तसेच उलटत आहेत. त्यांचा देह कृश झाला आहे; डोक्यावरच्या केसांची जटा होऊन एकच वेणी झाली आहे. मनातल्या मनात त्या रामांच्या गुणांची मालिका जपत आहेत.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ४–८ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ४ ते ८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ४, चौपाई १; ४, चौपाई २; दोहा ४; ७, चौपाई १; ७, चौपाई २; ७, चौपाई ४; दोहा ७; ८, चौपाई ४.