रामचरितमानस · सुंदरकांड
रावणाच्या दरबारात हनुमान
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
रामांचे वानरदूत हनुमान समुद्र ओलांडून लंकेत आले आहेत. राक्षसराज रावणाने कैदेत ठेवलेल्या रामांच्या पत्नी सीता त्यांना सापडल्या आहेत. सीतांची परवानगी घेऊन हनुमानांनी बागेतली फळे खाल्ली, आणि ती बाग उद्ध्वस्त केली. पहारेकरी, त्यांच्यावर धाडलेले योद्धे आणि शेवटी रावणाचा मुलगा अक्षयकुमार, या सगळ्यांना त्यांनी मारले. आता रावणाने आपला दुसरा मुलगा मेघनाद याला पाठवले: “त्याला मारू नकोस; बांधून आण.” हनुमानांनी एक मोठे झाड उपटले, आणि मेघनादाचा रथ चक्काचूर केला. दोन मोठे हत्ती झुंजावेत, तसे ते दोघे एकमेकांना भिडले. हनुमानांच्या एका ठोशाने मेघनाद क्षणभर बेशुद्ध पडला. तो उठला आणि एकामागून एक माया रचू लागला. पण हनुमानांपुढे त्याचे काहीच चालले नाही. शेवटी हनुमानांना बांधून रावणाच्या दरबारात आणले. तिथे देव हात जोडून उभे होते, आणि भीतीने राजाच्या भुवयांकडे पाहत होते. पण हनुमानांना जराही भय वाटले नाही. रावणाने त्यांची थट्टा केली; मग मेलेल्या मुलाची आठवण होऊन तो दुःखी झाला. त्याने विचारले, हा वानर आहे तरी कोण? कोणाच्या बळावर याने बाग उद्ध्वस्त केली? अखेर राक्षसांनी हनुमानांच्या शेपटीला तेलात भिजवलेले कापड गुंडाळायला सुरुवात केली. शेपटी वाढतच गेली; शेवटी नगरात कापड, तूप, तेल काहीच उरले नाही. ढोल वाजवत, टाळ्या पिटत राक्षसांनी हनुमानांची धिंड काढली. लाथा मारत, हसत हसत त्यांनी शेपटीला आग लावली.
ब्रह्मास्त्राचा मान
ब्रह्म-अस्त्र तेहि साधा, कपि मन कीन्ह बिचार। जौँ न ब्रह्म-सर मानउँ, महिमा मिटइ अपार॥
काहीच उपाय चालेना, तेव्हा मेघनादाने हनुमानांवर ब्रह्मास्त्र सोडले. हे अस्त्र म्हणजे सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवांच्या शक्तीने भारलेला बाण. हनुमानांनी मनात विचार केला: “मी ब्रह्मास्त्राचा मान राखला नाही, तर त्याचा अपार महिमा नाहीसा होईल.” म्हणून त्या अस्त्राने ते खाली पडले; पडतानाही त्यांनी सैन्याचा चुराडा केला. मग मेघनादाने त्यांना नागपाशाने बांधले. ही कथा पार्वतीला ऐकवणारे शिव विचारतात: ज्या प्रभूंच्या नामाने ज्ञानी जन्ममृत्यूच्या बंधनातून सुटतात, त्यांचा दूत कधी बांधला जाईल का? प्रभूंच्या कामासाठी हनुमानांनी स्वतःला बांधून घेतले.
या बंधनाची लाज नाही
जिन्ह मोहि मारा ते मैं मारे। तेहि पर बाँधेउ तनय तुम्हारे॥ मोहि न कछु बाँधे कइ लाजा। कीन्ह चहउँ निज प्रभु कर काजा॥
हनुमान रावणाला सांगतात: भूक लागली, म्हणून मी फळे खाल्ली. पहारेकरी माझ्यावर तुटून पडले, आणि प्रत्येकाला आपला जीव प्रिय असतो. “ज्यांनी मला मारले, त्यांना मी मारले. मग तुझ्या मुलाने मला बांधले. बांधले गेल्याची मला जराही लाज वाटत नाही. मला माझ्या प्रभूंचे काम करायचे आहे.”
प्रभू तुला क्षमा करतील
प्रनतपाल रघुनायक, करुनासिंधु खरारि। गये सरन प्रभु राखिहहिँ, तव अपराध बिसारि॥
मग हात जोडून हनुमान रावणाला विनवतात, सीतांना परत दे. “जे नम्र होऊन त्यांच्यापुढे झुकतात, त्या सगळ्यांचे रक्षण रघुनायक राम करतात. ते करुणेचा सागर आहेत; खर राक्षसाला त्यांनीच मारले. तू त्यांना शरण गेलास, तर प्रभू तुझे अपराध विसरून तुझे रक्षण करतील.” हनुमान पुढे इशारा देतात: तू रामांचा शत्रू झालास, तर हजार शिव, विष्णू आणि ब्रह्मदेव मिळूनही तुला वाचवू शकणार नाहीत.
दूताला मारू नये
नाइ सीस करि बिनय बहूता। नीति बिरोध न मारिय दूता॥ आन दंड कछु करिय गोसाँई। सबही कहा मंत्र भल भाई॥
आपल्याला वानराच्या रूपात गुरू भेटला, असे रावण कुत्सितपणे म्हणतो, आणि त्याला ठार मारायचा हुकूम देतो. राक्षस हनुमानांवर धावून जातात, तेवढ्यात रावणाचे भाऊ बिभीषण आपल्या मंत्र्यांसह तिथे येतात. ते रामांचे भक्त आहेत. मस्तक नमवून ते खूप विनवणी करतात: “दूताला मारू नये; ते नीतीच्या विरुद्ध आहे. स्वामी, दुसरी काही शिक्षा द्यावी.” सगळे म्हणतात, “भाऊ, हा सल्ला चांगला आहे.” बिभीषणांची हनुमानांशी लंकेत आधीच भेट झाली होती; सीतांपर्यंत जाण्याचा मार्ग त्यांनीच हनुमानांना सांगितला होता.
शेपटीला आग लावा
कपि के ममता पूँछि पर, सबहि कहेउ समुझाइ। तेल बोरि पट बाँधि पुनि, पावक देहु लगाइ॥
रावण हसून म्हणतो, “मग याचे एखादे अंग तोडून या वानराला परत पाठवा.” मग तो सगळ्यांना समजावून सांगतो: “वानराची सगळी माया शेपटीवर असते. कापड तेलात बुडवा, ते शेपटीला गुंडाळा, आणि मग पेटवून द्या.” शेपूट गेलेला हा वानर घरी जाईल, आणि आपल्या धन्याला घेऊन येईल, असे रावण म्हणतो. मग ज्याची या वानराने इतकी स्तुती केली, त्याचे बळ रावण पाहील. हनुमान मनातल्या मनात हसतात. वाणीची देवी सरस्वती आपल्या मदतीला धावून आली आहे, हे ते ओळखतात.
एकोणपन्नास वारे
हरि-प्रेरित तेहि अवसर, चले मरुत उनचास। अट्टहास करि गर्जा, कपि बढ़ि लाग अकास॥
आग भडकू लागताच हनुमानांनी अगदी लहान रूप घेतले. बंधनातून निसटून ते उडी मारून एका सोन्याच्या छपरावर चढले. त्याच क्षणी हरीच्या प्रेरणेने एकोणपन्नास मरुत, म्हणजे वादळाचे देव, जोराने वाहू लागले. मोठ्याने हसत हनुमानांनी गर्जना केली, आणि त्यांचा देह वाढत वाढत आकाशाला जाऊन भिडला. हरी हे देवाचे एक नाव आहे; या काव्यात हरी म्हणजे रामच.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे १८–२५ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे १८ ते २५. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा १९; २२, चौपाई ३; दोहा २२; २४, चौपाई ४; दोहा २४; दोहा २५.