रामचरितमानस · सुंदरकांड
हनुमानांनी समुद्र ओलांडला
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
रामांची अंगठी जवळ बाळगणारे हनुमान दक्षिणेच्या समुद्रकिनारी उभे आहेत. त्यांच्या आणि लंकेच्या मध्ये शंभर योजने पाणी पसरले आहे. लंका म्हणजे राक्षसराजाची बेटावरची नगरी; तिथे सीतांना कैदेत ठेवले आहे. अस्वलांच्या वृद्ध राजांनी आताच हनुमानांना चेतवले आहे. त्या बोलण्याने हनुमानांचे मन आनंदले आहे. ते आपल्या साथीदारांना म्हणाले, “कंदमुळे आणि फळे खाऊन इथे माझी वाट पाहा. मी सीतांना पाहून परत येईपर्यंत इथेच थांबा.” सगळ्यांना नमस्कार करून, रामांना हृदयात ठेवून ते निघाले. त्यांनी झेप घेतली. समुद्रावरून जाताना त्यांना एक डोंगर भेटला; त्याने त्यांना विसावा देऊ केला. मग त्यांची परीक्षा घ्यायला पाठवलेली सापांची माता भेटली. मग आकाशातून उडणाऱ्यांना खाणारी एक राक्षसी भेटली; तिला त्यांनी मारले. पलीकडच्या किनाऱ्यावर ते एका डोंगरावर चढले, आणि त्यांनी लंका पाहिली. तिच्या सोन्याच्या तटाभोवती समुद्र पसरला होता, आणि असंख्य राक्षस पहारा देत होते. अगदी लहान रूप घेऊन रात्री नगरात शिरायचे, असे त्यांनी ठरवले.
पवनपुत्रांना वंदन
अतुलितबलधामं स्वर्णशैलाभदेहं दनुजवनकृशानुं ज्ञानिनामग्रगण्यम्। सकलगुणनिधानं वानराणामधीशं रघुपतिवरदूतं बातजातं नमामि॥
सुंदरकांड हे पाचवे कांड संस्कृत प्रार्थनांनी सुरू होते. तिसरी प्रार्थना हनुमानांची आहे: “मी पवनपुत्रांना नमस्कार करतो. ते अतुलनीय बळाचे धाम आहेत; त्यांचा देह सोन्याच्या डोंगरासारखा तेजस्वी आहे. राक्षसरूपी वनाला जाळणारे ते अग्नी आहेत, ज्ञानी लोकांत अग्रगण्य आहेत. ते सर्व गुणांचे भांडार, वानरांचे स्वामी आणि रामांचे श्रेष्ठ दूत आहेत.” इथे राक्षसांना वनाची उपमा दिली आहे, आणि ते वन जाळणाऱ्या अग्नीची हनुमानांना.
रामांच्या बाणासारखे
सिंधु तीर एक भूधर सुंदर। कौतुक कूदि चढ़ेउ ता ऊपर॥ बार बार रघुबीर सँभारी। तरकेउ पवन-तनय बल भारी॥ जेहि गिरि चरन देइ हनुमंता। चलेउ सो गा पाताल तुरंता॥ जिमि अमोघ रघुपति कर बाना। तेही भाँति चला हनुमाना॥
समुद्राकाठी एक सुंदर डोंगर होता. हनुमान खेळता खेळता उडी मारून त्याच्यावर चढले. पुन्हा पुन्हा त्यांनी रामांचे स्मरण केले, आणि मग आपले सगळे प्रचंड बळ लावून झेप घेतली. ज्या डोंगरावर त्यांनी पाय ठेवला होता, तो लगेच खाली पाताळात गेला. रामांचा बाण कधी चुकत नाही; तसेच हनुमान निघाले.
काम झाल्याशिवाय विसावा नाही
हनूमान तेहि परसा, कर पुनि कीन्ह प्रनाम। राम-काज कीन्हे बिनु, मोहि कहाँ बिस्राम॥
हनुमान समुद्रावरून उडत चालले आहेत. हे रामांचे दूत आहेत, हे जाणून समुद्राने मैनाक पर्वताला सांगितले, “तू त्यांचा थकवा दूर कर.” हनुमानांनी हाताने त्या पर्वताला स्पर्श केला, मग नमस्कार केला, आणि ते म्हणाले, “रामांचे काम केल्याशिवाय मला विसावा कुठला?”
दुप्पट रूप
जस जस सुरसा बदन बढ़ावा। तासु दून कपि रूप देखावा॥ सत जोजन तेहि आनन कीन्हा। अति लघु रूप पवन-सुत लीन्हा॥
सापांची माता सुरसा हिला देवांनी हनुमानांची परीक्षा घ्यायला पाठवले आहे. ती त्यांना पुढे जाऊ देत नाही. सुरसा जसजसे तोंड वाढवते, तसतसे हनुमान त्याच्या दुप्पट रूप दाखवतात. तिने आपले तोंड शंभर योजने मोठे केले, तेव्हा हनुमानांनी अगदी लहान रूप घेतले. ते तिच्या तोंडात शिरून बाहेर आले, आणि नमस्कार करून त्यांनी तिच्याकडे पुढे जाण्याची परवानगी मागितली.
पलीकडचा किनारा
ताहि मारि मारुत-सुत बीरा। बारिधि पार गयउ मतिधीरा॥ तहाँ जाइ देखी बन सोभा। गुंजत चंचरीक मधु लोभा॥
समुद्रातल्या राक्षसीचे कपट हनुमानांनी ओळखले आहे. वीर पवनपुत्रांनी तिला मारले, आणि स्थिर मनाने ते समुद्राच्या पलीकडच्या किनाऱ्याला पोहोचले. तिथे त्यांनी वनाची शोभा पाहिली. मधाच्या लोभाने तिथे भुंगे गुंजारव करत होते. शिव ही कथा पत्नी पार्वतीला सांगत आहेत. ते पुढे म्हणतात, यात वानराचा काही मोठेपणा नाही; हा तर त्याचे स्वामी राम यांचा प्रताप आहे, जो काळालाही खाऊन टाकतो.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे १–३ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे १ ते ३. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १, श्लोक ३; १, चौपाई ३; १, चौपाई ४; दोहा १; २, चौपाई ५; ३, चौपाई ३.