रामचरितमानस · सुंदरकांड
लंकादहन
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
शेपटीला आग लागलेली, आणि वारे सुसाट सुटलेले. अशा वेळी रामांचे वानरदूत हनुमान लंकेत एका महालावरून दुसऱ्या महालावर उड्या मारत आहेत. लंका ही राक्षसराज रावणाची नगरी. लोक “बाबा रे, आई गं” म्हणून आक्रोश करत आहेत: “आम्ही म्हणत होतो ना! हा वानर नाही; वानराचे रूप घेतलेला कोणी देव आहे.” आग हनुमानांना जाळत कशी नाही? पत्नी पार्वतीला ही कथा सांगणारे शिव याचे उत्तर देतात: ज्यांनी अग्नी निर्माण केला, त्यांचे हे दूत आहेत. हनुमानांनी सारे नगर जाळले, आणि समुद्रात उडी घेतली. शेपटी विझवून, थोडा विसावा घेऊन आणि पुन्हा लहान रूप धरून ते रामांच्या पत्नी सीतांपुढे उभे राहिले. सीतांनी खूण म्हणून आपल्या केसांतला चूडामणी त्यांना दिला. महिनाभरात राम आले नाहीत, तर ते मला जिवंत पाहणार नाहीत, असे त्या म्हणाल्या. हनुमानांना पाहून त्यांना धीर आला होता; आता हनुमानही त्यांना सोडून निघाले होते. हनुमानांनी त्यांना धीर दिला, आणि ते निघाले. त्यांची भयंकर गर्जना ऐकून राक्षसांच्या स्त्रियांचे गर्भ पडले. समुद्र ओलांडून ते परत आले. रामांकडे जाताना युवराज अंगदाच्या परवानगीने वानरांनी मधुवन नावाच्या मधाच्या बागेत मनसोक्त मेजवानी केली. वानरराज सुग्रीवाला हे कळले, तेव्हा सीता सापडल्या आहेत, हे त्याने ओळखले. शेवटी ते सगळे रामांच्या पाया पडले.
एकच घर वाचले
साधु अवज्ञा कर फल ऐसा। जरइ नगर अनाथ कर जैसा॥ जारा नगर निमिष एक माहीँ। एक बिभीषन कर गृह नाहीँ॥
आग पसरत जाते, तसा आक्रोश वाढत जातो. सज्जनाचा अपमान केल्याचे फळ असेच असते: ज्याला कोणी धनी नाही, अशा अनाथ नगरासारखे हे नगर जळते. एका क्षणात हनुमानांनी सारे नगर जाळले; फक्त एक घर जळले नाही, ते बिभीषणांचे. बिभीषण हे रावणाचे भाऊ आणि रामांचे भक्त. दरबारात त्यांनीच हनुमानांच्या जिवासाठी विनवणी केली होती.
केसांतला चूडामणी
मातु मोहि दीजै कछु चीन्हा। जैसे रघुनायक मोहि दीन्हा॥ चूड़ामनि उतारि तब दयऊ। हरष समेत पवन-सुत लयऊ॥ कहेउ तात अस मोर प्रनामा। सब प्रकार प्रभु पूरनकामा॥ दीनदयाल बिरद संभारी। हरहु नाथ मम संकट भारी॥
हनुमान म्हणतात, “माते, रघुनायकांनी मला खूण दिली होती, तशी तुम्हीही मला काही खूण द्या.” सीतांनी केसांतला चूडामणी काढून त्यांना दिला, आणि हनुमानांनी तो आनंदाने घेतला. सीता म्हणाल्या, “बाळा, त्यांना माझा नमस्कार सांग, आणि असे सांग: ‘प्रभू, तुम्हाला कशाचीच उणीव नाही. दीनांवर दया करणारे हे तुमचे ब्रीद आठवा, आणि नाथ, माझे हे मोठे संकट दूर करा.’” रामांची खूण म्हणजे त्यांची अंगठी; ती हनुमानांनी सीतांना आणून दिली होती.
पाणी मिळालेले मासे
मिले सकल अति भये सुखारी। तलफत मीन पाव जनु बारी॥ चले हरषि रघुनायक पासा। पूछत कहत नवल इतिहासा॥
आनंदाची आरोळी ठोकत हनुमान किनाऱ्यावर उतरले. त्यांचा हसरा चेहरा पाहूनच, त्यांनी रामांचे काम केले आहे, हे वानरांनी ओळखले. सगळ्यांनी त्यांना कडकडून मिठी मारली, आणि सगळे अतिशय आनंदले; तडफडणाऱ्या माशांना पुन्हा पाणी मिळावे, तसे. मग आनंदाने सगळे रघुनायकांकडे निघाले. वाटेत ते ताजी हकिगत विचारत होते, सांगत होते. हनुमानांना पाहून वानरांना जणू नवा जन्म मिळाला, असे काव्य सांगते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे २६–२९ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे २६ ते २९. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: २६, चौपाई ३; २७, चौपाई १; २७, चौपाई २; २८, चौपाई ३.