रामचरितमानस · सुंदरकांड
रामांनी समुद्रावर धनुष्य ताणले
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
वानर आणि अस्वलांची सेना घेऊन राम समुद्रकिनारी पोहोचले आहेत. समुद्रापलीकडे लंका आहे. तिथे त्यांच्या पत्नीला कैदेत ठेवले आहे. हा समुद्र म्हणजे नुसते पाणी नव्हे; तो एक देवही आहे. रामांनी नम्रपणे त्याच्याकडे पलीकडे जाण्याचा मार्ग मागितला. पण समुद्राने उत्तर दिले नाही. तेव्हा रामांनी धनुष्य मागवले. त्यांनी एक भयंकर बाण लावला, आणि समुद्राच्या हृदयात आग भडकली. मगरी, साप आणि मासे त्या उष्णतेने तडफडू लागले. आपले जीव होरपळताना पाहून समुद्राचा गर्व उतरला. ब्राह्मणाचा वेश घेऊन तो रामांकडे आला. त्याच्या हातात रत्नांनी भरलेले सोन्याचे ताट होते. त्याने क्षमा मागितली आणि सांगितले, “तुम्हाला योग्य वाटेल ते करा.” राम हसले आणि त्यांनी विचारले, सेना पलीकडे कशी जाईल? समुद्राने दोन वानर भावांविषयी सांगितले. त्यांनी स्पर्श केलेले डोंगरसुद्धा पाण्यावर तरंगतील. याचे कारण एका ऋषींचा आशीर्वाद आणि रामांचा प्रताप. मग समुद्राने विनंती केली, धनुष्यावर चढवलेला तो बाण त्याच्या उत्तर किनाऱ्यावर राहणाऱ्या दुष्टांवर सोडावा. ते लोक म्हणजे “पापाच्या राशी” होते. रामांनी लगेच तसे केले, आणि समुद्र नमस्कार करून आपल्या घरी परतला.
भयाविना प्रीती नाही
बिनय न मानत जलधि जड़, गये तीनि दिन बीति। बोले राम सकोप तब, भय बिनु होइ न प्रीति॥
तीन दिवस उलटले, तरी जड समुद्र रामांची नम्र विनंती मानत नाही. तेव्हा राम रागावून म्हणतात, “भयाशिवाय प्रीती होत नाही.” ‘जड’ हा कवीचा शब्द आहे. दगड किंवा पाणी यांसारख्या निर्जीव वस्तूंना जड म्हणतात. पुढे समुद्र आपल्या बचावासाठी हाच शब्द वापरणार आहे. “भय बिनु होइ न प्रीति” हा अर्धा चरण आजही म्हणीसारखा वापरला जातो.
आण माझे धनुष्य
लछिमन बान सरासन आनू। सोखउँ बारिधि बिसिख-कृसानू॥ सठ सन बिनय कुटिल सन प्रीती। सहज कृपन सन सुंदर नीती॥
राम म्हणतात, “लक्ष्मणा, माझे धनुष्यबाण आण. माझ्या बाणांच्या अग्नीने मी हा समुद्र शोषून टाकीन. मूर्खापुढे विनवणी, कुटिल माणसाशी मैत्री, जन्मजात कंजुषाला चांगल्या नीतीचा उपदेश…” ही यादी पुढच्या ओळींतही चालू राहते आणि एका उपमेने संपते: या सगळ्या गोष्टी खारवट जमिनीत पेरलेल्या बियांसारख्या वाया जातात. भावाचे हे बोलणे ऐकून लक्ष्मणाला आनंद होतो.
समुद्र पाय धरतो
सभय सिंधु गहि पद प्रभु केरे। छमहु नाथ सब अवगुन मेरे॥ गगन समीर अनल जल धरनी। इन्ह कइ नाथ सहज जड़ करनी॥
बाणाने समुद्रात आग लागली आहे, आणि समुद्र रामांकडे येतो. भयभीत होऊन तो प्रभूंचे पाय धरतो: “नाथ, माझे सगळे दोष पोटात घाला. आकाश, वारा, अग्नी, पाणी आणि पृथ्वी, हे नाथ, ही सगळी स्वभावानेच जड आहेत.” ही पाच महाभूते आहेत; त्यांपासूनच हे जग बनले आहे. समुद्र पुढे सांगतो, प्रभूंच्याच शक्तीने ती अशी घडली आहेत. प्रभूंनी नेमून दिल्याप्रमाणे राहण्यातच प्रत्येकाचे सुख आहे.
तुम्ही धडा शिकवला, ते बरेच केले
प्रभु भल कीन्ह मोहि सिख दीन्ही। मरजादा पुनि तुम्हरिय कीन्ही॥ ढोल गँवार सूद्र पसु नारी। सकल ताड़ना के अधिकारी॥
भ्यालेला समुद्र अजून रामांच्या पायांशी विनवण्या करत आहे. तो पुढे म्हणतो, “प्रभू, तुम्ही मला धडा शिकवला, ते बरेच केले. पण मी पाळतो त्या मर्यादाही तुम्हीच घालून दिल्या आहेत. ढोल, अडाणी गावंढळ, शूद्र, पशू आणि स्त्री: हे सगळे ‘ताडना’ला पात्र आहेत.” बहुतेक वाचक इथे ‘ताडना’ म्हणजे मारणे, असा अर्थ घेतात; काही जण तो देखरेख किंवा सुधारणा, असा घेतात. समुद्राच्या मर्यादा म्हणजे त्याचे किनारे. प्रभूंच्या नियमाने ते ओलांडणे त्याला शक्य नाही. शूद्र हा चार वर्णांपैकी सर्वांत खालचा वर्ण मानला जात असे.
पाण्यावर तरंगणारे डोंगर
नाथ नील नल कपि दोउ भाई। लरिकाई रिषि आसिष पाई॥ तिन्ह के परस किये गिरि भारे। तरिहहि जलधि प्रताप तुम्हारे॥
समुद्राचे हे नम्र बोलणे ऐकून राम हसतात आणि विचारतात, सेना पलीकडे कशी जाईल? समुद्र सांगतो, “नाथ, नल आणि नील हे दोन वानर भाऊ आहेत. लहानपणी त्यांना एका ऋषींचा आशीर्वाद मिळाला. त्यांनी स्पर्श केलेले डोंगर कितीही जड असले, तरी तुमच्या प्रतापाने समुद्रावर तरंगतील.” समुद्र आपल्याकडूनही मदतीचे वचन देतो. तो रामांना समुद्रावर सेतू बांधण्याचा आग्रह करतो, म्हणजे ही कीर्ती तिन्ही लोकांत गायली जाईल.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ५७–६० ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ५७ ते ६०. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ५७; ५८, चौपाई १; ५९, चौपाई १; ५९, चौपाई ३; ६०, चौपाई १.