रामचरितमानस · सुंदरकांड
रामांनी मानलेले हनुमानांचे ऋण
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
वानर समुद्राच्या अलीकडच्या किनाऱ्यावर परत आले आहेत. रामांच्या पत्नी सीता लंकेत राक्षसराज रावणाच्या कैदेत आहेत; त्यांची बातमी घेऊन वानर रामांपुढे येतात. अस्वलांचे वृद्ध राजे जांबवान हनुमानांचा पराक्रम रामांना सांगतात. राम हनुमानांना आलिंगन देतात, आणि विचारतात, सीता आपले प्राण कसे टिकवून आहेत? हनुमान त्यांना सीतांचा चूडामणी देतात, आणि राम तो हृदयाशी धरतात. मग सीतांनी डोळ्यांत पाणी आणून दिलेला निरोप हनुमान सांगतात. कोणत्या अपराधासाठी स्वामींनी आपल्याला सोडले, असे सीता विचारतात. आपला दोष एकच: रामांपासून दूर होताना आपले प्राण गेले नाहीत; डोळ्यांनी ते बळेच अडवून ठेवले. हनुमान पुढे सांगतात, सीतांचा एकेक क्षण युगासारखा जातो; रामांनी लवकर जाऊन त्यांना सोडवून आणावे. सीतांचे दुःख ऐकून रामांच्या डोळ्यांत पाणी येते. तुझे उपकार मी कधीच फेडू शकणार नाही, असे राम हनुमानांना म्हणतात, तेव्हा हनुमान त्यांच्या पायांवर लोटांगण घालतात. राम पुन्हा पुन्हा त्यांना उठवायचा प्रयत्न करतात. पत्नी पार्वतीला ही कथा सांगताना तो प्रसंग आठवून शिव प्रेमात बुडून जातात. हनुमान कधीही न ढळणारी भक्ती मागतात, आणि राम म्हणतात, “तथास्तु.” मग राम वानरराज सुग्रीवाला बोलावतात: आता उशीर कशाला? सेनापती जमतात, आणि वानरांचे, अस्वलांचे झुंडीच्या झुंडी येऊ लागतात.
नामाचा पहारा
नाम पाहरू दिवस निसि, ध्यान तुम्हार कपाट। लोचन निज पद जंत्रित, जाहिँ प्रान केहि बाट॥
सीता प्राण कसे टिकवून आहेत, असे रामांनी विचारले होते. हनुमान उत्तर देतात: “तुमचे नाम रात्रंदिवस पहारा देते; तुमचे ध्यान हे दार आहे. स्वतःच्या पायांवर खिळलेले त्यांचे डोळे म्हणजे कुलूप. मग प्राण कोणत्या वाटेने बाहेर जाणार?” इथे सीतांचे प्राण देहाच्या घरात कोंडलेल्या कैद्यासारखे कल्पिले आहेत. नाम पहारा देते, रामांचे ध्यान दार बंद ठेवते, आणि खाली झुकलेले डोळे त्याला कुलूप घालतात.
खरी विपत्ती
कह हनुमंत बिपति प्रभु सोई। जब तव सुमिरन भजन न होई॥ केतिक बात प्रभु जातुधान की। रिपुहि जीति आनिबी जानकी॥
सीतांचे दुःख ऐकून रामांचे डोळे भरून येतात, आणि ते विचारतात: जो वाचेने, देहाने आणि मनाने माझ्याकडे वळला आहे, त्याच्यावर स्वप्नात तरी विपत्ती येईल का? हनुमान म्हणतात, “प्रभू, तुमचे स्मरण आणि भजन घडत नाही, तीच खरी विपत्ती. प्रभू, तुमच्यापुढे राक्षसांचा काय पाड? तुम्ही शत्रूला जिंकाल, आणि सीतांना परत आणाल.”
मी तुझा ऋणी
सुनु सुत तोहि उरिन मैं नाहीँ। देखेउँ करि बिचार मन माहीँ॥ पुनि पुनि कपिहि चितव सुरत्राता। लोचन नीर पुलक अति गाता॥
राम म्हणतात, देव, माणूस किंवा मुनी, कोणीही माझी अशी सेवा केली नाही; मग मी याची परतफेड कशी करू? “ऐक बाळा, मी तुझ्या ऋणातून मुक्त नाही. मनात विचार करून मी हे पाहिले आहे.” देवांचे रक्षणकर्ते प्रभू पुन्हा पुन्हा त्या वानराकडे पाहत राहतात. त्यांचे डोळे पाण्याने भरले आहेत, आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले आहेत. हे काव्य रामांना देव मानते; इथे देव स्वतः आपल्या सेवकाचे ऋण मान्य करतात.
सगळा तुमचाच प्रताप
साखामृग कै बड़ि मनुसाई। साखा तेँ साखा पर जाई॥ नाँघि सिंधु हाटक-पुर जारा। निसिचर-गन बधि बिपिन उजारा॥ सो सब तव प्रताप रघुराई। नाथ न कछू मोरि प्रभुताई॥
राम विचारतात, रावणाचा तो गड तू कसा जाळलास? प्रभू प्रसन्न आहेत, हे हनुमान ओळखतात, आणि जराही गर्व न करता उत्तर देतात: “एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर उडी मारणे, एवढाच वानराचा मोठा पराक्रम. मी समुद्र ओलांडला, सोन्याची नगरी जाळली, राक्षसांच्या झुंडी मारल्या, आणि बाग उद्ध्वस्त केली. रघुराया, तो सगळा तुमचाच प्रताप. नाथ, त्यात माझे स्वतःचे बळ काहीच नाही.”
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ३०–३४ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ३० ते ३४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ३०; ३२, चौपाई २; ३२, चौपाई ४; ३३, चौपाई ४; ३३, चौपाई ५.