रामचरितमानस · सुंदरकांड
सीतांच्या पुढ्यात रामांची अंगठी
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
लंकेचा राक्षसराज रावण याने सीतांना एका महिन्याची मुदत दिली आहे: तोपर्यंत वश हो, नाहीतर मर. कैदेत असलेल्या रामांच्या पत्नी सीता त्रिजटेपुढे हात जोडतात. त्रिजटा ही संकटात त्यांना साथ देणारी एक राक्षसी आहे. चिता रचून पेटव, अशी विनवणी सीता तिला करतात. त्रिजटा रामांचा प्रताप आणि बळ सांगून त्यांचे सांत्वन करते. रात्री आग मिळणार नाही, असे सांगून ती घरी जाते. मग सीता आग मागतात, कधी ताऱ्यांकडे, कधी चंद्राकडे, तर कधी अशोकाच्या झाडाकडे. त्याच झाडाच्या पानांत हनुमान लपले आहेत. सीतांना शोधायला रामांनी त्यांना समुद्रापलीकडे पाठवले आहे. सीतांच्या दुःखाचा एकेक क्षण त्यांना एका कल्पासारखा वाटतो. मग ते रामांची अंगठी खाली टाकतात. सीता ती लगेच ओळखतात. हनुमान रामांचे गुण गाऊ लागतात, आणि सुरुवातीपासूनची सगळी कथा सांगतात. ते जवळ येताच सीता अस्वस्थ होऊन तोंड फिरवतात. आपण रामांचे दूत आहोत, असे हनुमान शपथेवर सांगतात. माणसाची आणि वानरांची संगत कशी जमली, असे सीता विचारतात, आणि हनुमान ते सांगतात. सीतांना त्यांच्यावर विश्वास बसतो. डोळ्यांत पाणी आणून त्या विचारतात, “राम कधी माझी आठवण काढतात का?”
अशोका, नाव खरे कर
पावकमय ससि स्रवत न आगी। मानहुँ मोहि जानि हतभागी॥ सुनहि बिनय मम बिटप असोका। सत्य नाम करु हरु मम सोका॥
आकाशात तारे निखाऱ्यांसारखे चमकतात, पण एकही पृथ्वीवर पडत नाही, असे सीता आधी म्हणाल्या होत्या. पुढे त्या म्हणतात, “चंद्र तर आगीनेच बनलेला आहे, तरी तो आग खाली टाकत नाही; जणू मी अभागी आहे, हे त्याला ठाऊक आहे. हे अशोक वृक्षा, माझी विनवणी ऐक. तुझे नाव खरे कर, आणि माझा शोक दूर कर.” ‘अशोक’ म्हणजे ‘शोक नसलेला’.
अशोकाने दिलेला निखारा
कपि करि हृदय बिचार, दीन्हि मुद्रिका डारि तब। जनु असोक अंगार, दीन्ह हरषि उठि कर गहेउ॥
हनुमान मनात विचार करतात, आणि मग अंगठी खाली टाकतात. जणू अशोकानेच सीतांना निखारा दिला! सीता आनंदाने उठतात आणि तो हातात घेतात. ती अंगठी रामांची आहे. सीतांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी रामांनी ती हनुमानांच्या हाती दिली होती.
अंगठीवरचे रामनाम
तब देखी मुद्रिका मनोहर। राम-नाम-अंकित अति सुंदर॥ चकित चितव मुदरी पहिचानी। हरष बिषाद हृदय अकुलानी॥
मग सीता ती मनोहर अंगठी पाहतात. तिच्यावर रामांचे नाव अतिशय सुंदर कोरलेले आहे. चकित होऊन त्या तिच्याकडे पाहत राहतात, आणि ही रामांचीच अंगठी, हे ओळखतात. आनंद आणि दुःख या दोन्हींनी त्यांचे मन कासावीस होते. त्या विचार करतात: अजिंक्य रामांना कोण जिंकू शकेल? आणि कोणत्याही मायेने अशी अंगठी घडवता येणार नाही.
मी रामांचा दूत
राम-दूत मैँ मातु जानकी। सत्य सपथ करुनानिधान की॥ यह मुद्रिका मातु मैँ आनी। दीन्हि राम तुम्ह कहँ सहिदानी॥
जनकराजाच्या कन्या सीता हनुमानांकडे पाठ करून अस्वस्थपणे बसल्या आहेत. तेव्हा हनुमान म्हणतात, “माता जानकी, मी रामांचा दूत आहे. करुणेचे निधान असलेल्या रामांची मी खरी शपथ घेतो. माते, ही अंगठी मी आणली आहे. तुमच्यासाठी खूण म्हणून रामांनी ती दिली आहे.”
प्रभू मला विसरले?
बचन न आव नयन भरि बारी। अहह नाथ हौँ निपट बिसारी॥ देखि परम बिरहाकुल सीता। बोला कपि मृदु बचन बिनीता॥
सीतांनी विचारले होते, “सेवकांना सुख देणे हा ज्यांचा स्वभाव आहे, ते राम कधी माझी आठवण काढतात का?” आता त्यांच्या तोंडून शब्द फुटत नाही; डोळे पाण्याने भरून येतात. “अरेरे नाथ, तुम्ही मला अगदीच विसरून गेलात!” विरहाने अतिशय व्याकूळ झालेल्या सीतांना पाहून हनुमान मृदू आणि नम्र शब्दांत बोलू लागतात. ते सांगतात, सीतांचे रामांवर जेवढे प्रेम आहे, त्याच्या दुप्पट प्रेम राम सीतांवर करतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे १२–१४ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे १२ ते १४. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १२, चौपाई ५; सोरठा १२; १३, चौपाई १; १३, चौपाई ५; १४, चौपाई ४.