रामचरितमानस · सुंदरकांड
हनुमानांना सीतांचा आशीर्वाद
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
राक्षसराज रावणाच्या लंकेत रामांच्या पत्नी सीता कैदेत आहेत. समुद्र ओलांडून त्यांना शोधायला आलेल्या वानराकडून त्यांना नुकतीच रामांची अंगठी मिळाली आहे. आता हनुमानांवर त्यांचा विश्वास बसला आहे. गळा दाटून आलेल्या स्वरात हनुमान त्यांना रामांचा निरोप सांगतात. राम म्हणतात, सीतांच्या विरहात सगळे काही त्यांच्या विरुद्ध गेले आहे. कोवळी पालवी आगीसारखी जाळते. रात्र कालरात्र झाली आहे, आणि चंद्र सूर्यासारखा भाजतो. हनुमान सीतांना धीर धरायला सांगतात. राक्षस म्हणजे पतंग, आणि रामांचे बाण म्हणजे अग्नी. सीता कुठे आहेत हे रामांना कळले असते, तर त्यांनी उशीर केला नसता. हनुमान त्यांना आत्ताच घेऊन जाऊ शकतात, पण त्यांना तशी आज्ञा नाही; काही दिवसांत राम वानरांना घेऊन येतील. सीता विचारतात, “बाळा, सगळे वानर तुझ्यासारखेच आहेत का? राक्षस योद्धे फार बलवान आहेत.” तेव्हा हनुमान आपले खरे, प्रचंड रूप दाखवतात, आणि पुन्हा लहान होतात. सीता त्यांना आशीर्वाद देतात. हनुमान पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतात, आणि म्हणतात, झाडांवरची फळे पाहून त्यांना भूक लागली आहे. सीता त्यांना राक्षस पहारेकऱ्यांविषयी सावध करतात. हनुमान म्हणतात, “माते, तुम्ही मनात संतुष्ट असाल, तर मला त्यांचे भय नाही.” त्यांची बुद्धी आणि बळ पाहून सीता म्हणतात, “जा बाळा, रामांचे चरण हृदयात ठेवून फळे खा.”
फक्त माझे मन जाणते
कहेहू तेँ कछु दुख घटि होई। काहि कहउँ यह जान न कोई॥ तत्व प्रेम कर मम अरु तोरा। जानत प्रिया एक मन मोरा॥ सो मन सदा रहत तोहि पाहीँ। जानु प्रीति रस एतनेहिँ माहीँ॥ प्रभु संदेस सुनत बैदेही। मगन प्रेम तन सुधि नहिँ तेही॥
रामांचा निरोप पुढे चालू आहे: “दुःख सांगितले तर ते थोडे हलके होते. पण सांगू तरी कोणाला? हे कोणालाच कळत नाही. प्रिये, तुझ्या-माझ्या प्रेमाचे खरे तत्त्व फक्त माझे मन जाणते. आणि ते मन सदा तुझ्यापाशीच असते. माझ्या प्रेमाचे सार एवढ्यावरूनच ओळख.” प्रभूंचा हा निरोप ऐकून सीता प्रेमात पार बुडून जातात; त्यांना देहाचे भानही राहत नाही.
सोन्याच्या डोंगरासारखा देह
मोरे हृदय परम संदेहा। सुनि कपि प्रगट कीन्हि निज देहा॥ कनक-भूधराकार सरीरा। समर-भयंकर अति बल-बीरा॥
सीतांनी विचारले होते, “सगळे वानर तुझ्यासारखेच आहेत का? राक्षस योद्धे तर फार बलवान आहेत.” त्या पुढे म्हणाल्या, “माझ्या मनात मोठी शंका आहे.” हे ऐकून हनुमानांनी आपला मूळ देह प्रकट केला: सोन्याच्या डोंगरासारखा आकार, युद्धात भयंकर, अपार बळाचा वीर.
लहानसा साप आणि गरुड
सुनु माता साखामृग, नहिँ बल-बुद्धि बिसाल। प्रभुप्रताप तेँ गरुड़हि, खाइ परम लघु ब्याल॥
सीतांना धीर आला, आणि हनुमान पुन्हा लहान झाले. ते म्हणाले, “माते, ऐका. आम्ही वानर म्हणजे फांद्यांवर राहणारे पशू. आमच्यापाशी मोठे बळ नाही, मोठी बुद्धीही नाही. पण प्रभूंच्या प्रतापाने अगदी लहानसा सापसुद्धा गरुडाला खाऊन टाकतो.” गरुड हा पक्ष्यांचा राजा; साप हे त्याचे भक्ष्य.
अजर, अमर हो
अजर अमर गुन-निधि सुत होहू। करहिँ बहुत रघुनायक छोहू॥ करहिँ कृपा प्रभु अस सुनि काना। निर्भर प्रेम मगन हनुमाना॥
हनुमान रामांचे लाडके आहेत, हे जाणून सीता त्यांना आशीर्वाद देतात: “बाळा, तू अजर, अमर आणि सर्व गुणांनी संपन्न हो. रघुनायक राम तुझ्यावर खूप प्रेम करोत.” “प्रभू तुझ्यावर कृपा करोत,” हे शब्द आपल्या कानांनी ऐकताच हनुमान प्रेमात पूर्ण बुडून गेले.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे १५–१७ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे १५ ते १७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: १५, चौपाई ३; १५, चौपाई ४; १६, चौपाई ४; दोहा १६; १७, चौपाई २.