रामचरितमानस · सुंदरकांड
काजवा आणि कमळ
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
रामांच्या पत्नी सीता लंकेत अशोकवनात कैदेत आहेत. लंका ही दहा तोंडांच्या राक्षसराज रावणाची नगरी. रामांचा निरोप घेऊन समुद्र ओलांडून आलेले वानर हनुमान एका झाडाच्या पानांआड लपले आहेत. आता काय करावे, याचा ते विचार करत आहेत. तेवढ्यात नटलेल्या अनेक स्त्रिया बरोबर घेऊन रावण तिथे आला. सीतांना वश करण्यासाठी रावणाने साम, दाम, भय, भेद असे सगळे उपाय करून पाहिले. “माझी राणी मंदोदरी आणि सगळ्या राण्या तुझ्या दासी होतील,” असे तो म्हणाला. गवताची एक काडी हातात धरून सीतांनी त्याचा धिक्कार केला. त्या म्हणाल्या, “मी एकटी असताना तू मला चोरून आणलेस. तुला लाज कशी नाही?” रावणाने तलवार उपसली. तो म्हणाला, “सीते, तू माझा अपमान केला आहेस. या क्रूर तलवारीने मी तुझे शिर कापीन. सुंदरी, लगेच माझे ऐक, नाहीतर प्राणाला मुकशील.” सीतांनी उत्तर दिले, त्यांच्या गळ्यात एक तर रामांचे बाहू पडतील, नाहीतर ही तलवार. आपले दुःख संपव, अशी विनवणी त्यांनी त्या तलवारीलाच केली. रावण पुन्हा त्यांना मारायला धावला, पण त्याच्या राणीने त्याला शांत केले. मग त्याने सीतांना एका महिन्याची मुदत दिली. तिथल्या राक्षसींपैकी त्रिजटा नावाच्या एकीने बाकीच्यांना आपले स्वप्न सांगितले. ते ऐकून त्या सगळ्या सीतांच्या पाया पडल्या आणि निघून गेल्या. सीता शोक करू लागल्या: महिना संपताच तो नीच राक्षस त्यांना मारून टाकेल.
गवताच्या काडीचा आडोसा
तव अनुचरी करउँ पन मोरा। एक बार बिलोकु मम ओरा॥ तृन धरि ओट कहति बैदेही। सुमिरि अवधपति परम-सनेही॥
रावण मंदोदरीचे आणि आपल्या सगळ्या राण्यांचे नाव घेतो, आणि वचन देतो: “त्या सगळ्यांना मी तुझ्या दासी करीन; ही माझी प्रतिज्ञा आहे. फक्त एकदा माझ्याकडे बघ.” आपल्या आणि त्याच्यामध्ये आडोसा म्हणून सीता गवताची एक काडी धरतात. आपले परमप्रिय अवधपती राम यांचे स्मरण करून त्या उत्तर देतात. अवध म्हणजे अयोध्येचा प्रदेश.
काजव्याच्या उजेडात कमळ?
सुनु दसमुख खद्योत प्रकासा। कबहुँ कि नलिनी करइ बिकासा॥ अस मन समुझु कहति जानकी। खल सुधि नहिँ रघुबीर बान की॥
जनकराजाच्या कन्या सीता म्हणतात, “दशमुखा, ऐक. काजव्याच्या उजेडात कमळ कधी फुलते का?” मग त्या पुढे म्हणतात, “हे तू आपल्या मनात नीट समजून घे. दुष्टा, रघुवीरांच्या बाणांची तुला शुद्धच नाही.” कमळ सूर्याच्या प्रकाशात फुलते. आपल्याला काजव्याची आणि रामांना सूर्याची उपमा दिलेली ऐकून रावण संतापतो, आणि तलवार उपसतो.
प्रभूंचे बाहू किंवा तुझी तलवार
स्याम-सरोज-दाम सम सुंदर। प्रभु भुज करि कर सम दसकंधर॥ सो भुज कंठ कि तव असि घोरा। सुनु सठ अस प्रमान पन मोरा॥
शिर कापण्याच्या रावणाच्या धमकीला सीता उत्तर देतात: “दशकंधरा, माझ्या प्रभूंचे बाहू सावळ्या कमळांच्या माळेसारखे सुंदर आहेत, आणि त्यांचा आकार हत्तीच्या सोंडेसारखा आहे. माझ्या गळ्यात एक तर ते बाहू पडतील, नाहीतर तुझी भयंकर तलवार. दुष्टा, ऐक: हा माझा पक्का पण आहे.”
मंदोदरीचा सल्ला
सुनत बचन पुनि मारन धावा। मय-तनया कहि नीति बुझावा॥ कहेसि सकल निसिचरिन्ह बोलाई। सीतहि बहु बिधि त्रासहु जाई॥
तलवारीनेच आपले दुःख संपवावे, अशी विनवणी सीतांनी केली. ते ऐकताच रावण त्यांना मारायला पुन्हा धावला. तेव्हा त्याची राणी, मयाची कन्या मंदोदरी हिने त्याला नीतीच्या गोष्टी सांगून शांत केले. मग त्याने सगळ्या राक्षसींना बोलावून सांगितले, “जा, सीतेला नाना प्रकारे भय दाखवा.” तो पुढे असेही म्हणाला, “महिनाभरात तिने माझे ऐकले नाही, तर मी तलवार उपसून तिला ठार करीन.”
त्रिजटेचे स्वप्न
त्रिजटा नाम राक्षसी एका। राम-चरन रति निपुन बिबेका॥ सबन्हौँ बोलि सुनायेसि सपना। सीतहि सेइ करहु हित अपना॥
त्या राक्षसींमध्ये त्रिजटा नावाची एक राक्षसी होती. तिचे रामांच्या चरणांवर प्रेम होते; ती शहाणी आणि विवेकी होती. तिने सगळ्यांना बोलावून आपले स्वप्न सांगितले. ती म्हणाली, “सीतेची सेवा करा, आणि आपले भले करून घ्या.” स्वप्न असे होते: एक वानर लंका जाळतो आणि राक्षसांची सेना मारतो. रावण नग्न होऊन गाढवावर बसून दक्षिणेकडे जातो; त्याची डोकी मुंडलेली आहेत आणि वीसही हात तोडलेले आहेत. आणि लंका जणू त्याचे भाऊ बिभीषण यांना मिळाली आहे.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ९–११ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ९ ते ११. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ९, चौपाई ३; ९, चौपाई ४; १०, चौपाई २; १०, चौपाई ४; ११, चौपाई १.