रामचरितमानस · सुंदरकांड
सीतेसाठी विनवणारा हेर
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
रावणाचे हेर लंकेत परततात; त्यांच्या तोंडी अजूनही रामांचेच गुणगान आहे. राक्षसराज रावण हसतो, आणि शुक नावाच्या हेराला बातमी विचारतो: “तू स्वतः कसा आहेस? लंका सोडून गेलेल्या भावाचे काय झाले? ती सेना कशी आहे? आणि ते दोन तपस्वी?” राम-लक्ष्मणांना रावण असेच म्हणतो. “माझी कीर्ती ऐकून ते परत फिरले का?” शुक विनवतो, “राग न धरता ऐका. तुमचा भाऊ पोहोचताच राजा झाला. ती सेना मोजता येत नाही. ज्या वानराने लंका जाळली आणि तुमच्या मुलाला मारले, ते हनुमान त्या सगळ्यांत सर्वांत दुबळे आहेत. आणि एका बाणाने शंभर समुद्र आटवू शकणारे राम समुद्राकडे वाट मागत आहेत.” रावण उपहासाने म्हणतो, ज्याचा सल्लागार भित्रा आहे, त्याला विजय कसा मिळणार? ही दुष्ट वाणी ऐकून शुकाचा राग वाढतो. वेळ ओळखून तो रामांच्या भावाने दिलेले पत्र पुढे करतो. रावण मनातून घाबरतो, पण वरवर हसून पत्राची टिंगल करतो: जमिनीवर पडून आकाश धरू पाहणाऱ्यासारख्या या लहानग्या तपस्व्याच्या मोठमोठ्या बढाया! शुक रावणाला रामांशी तह करण्याची विनवणी करतो, आणि रावण उत्तरादाखल शुकाला लाथ मारतो.
जन्मजात वीर
सहज सूर कपि भालु सब, पुनि सिर पर प्रभु राम। रावन काल कोटि कहँ, जीति सकहिँ संग्राम॥
शुक रावणाला रामांच्या सेनेविषयी सांगतो: “ते सगळे वानर आणि अस्वल जन्मजात शूर आहेत, आणि त्यांच्या माथ्यावर स्वामी म्हणून प्रभू राम उभे आहेत. रावणा, ते युद्धात कोटी काळांनाही जिंकू शकतील.” याआधी त्याने सेनापतींची नावे घेतली आहेत; प्रत्येक जण त्यांच्या राजाइतकाच बलवान आहे. तो सांगतो, प्रत्येक वानर संतापाने हात चोळतो, पण राम आज्ञा देत नाहीत. नाहीतर वानर समुद्र शोषून टाकतील, किंवा डोंगरांनी भरून काढतील.
भुंगा हो, नाहीतर पतंग
की तजि मान अनुज इव, प्रभु-पद-पंकज भृंग। होइ कि राम सरानल, खल कुल सहित पतंग॥
पत्राच्या शेवटी रावणापुढे दोनच वाटा ठेवल्या आहेत. “एक तर अभिमान सोड, आणि तुझ्या धाकट्या भावासारखा प्रभूंच्या चरणकमळांवरचा भुंगा हो. नाहीतर आपल्या सगळ्या दुष्ट कुळासह रामांच्या बाणांच्या आगीत पतंग होऊन जळ.” त्याआधी पत्र त्याला बजावते, बोलण्यात रमून आपल्या कुळाचा नाश करू नकोस. रामांशी वैर घेतलेस, तर विष्णू, ब्रह्मदेव किंवा शिव यांच्या आश्रयालाही तुझा बचाव होणार नाही.
एवढे तरी करा
जनक-सुता रघुनाथहि दीजै। एतना कहा मोर प्रभु कीजै॥ जब तेहि देन कहा बैदेही। चरन प्रहार कीन सठ तेही॥
शुक म्हणतो, रामांचा स्वभाव फार कोमल आहे; ते तुमचा एकही अपराध मनात ठेवणार नाहीत. “सीतांना रामांच्या हाती द्या. स्वामी, माझे एवढे तरी ऐका.” शुक सीतांना परत देण्याचे नाव काढतो, तोच तो दुष्ट त्याला लाथ मारतो. ‘दुष्ट’ हा रावणासाठी कवीचाच शब्द आहे. हाच सल्ला दिल्याबद्दल बिभीषणांनाही लंका सोडण्याआधी अशीच लाथ खावी लागली होती.
शापातून मुक्त झालेले मुनी
रिषि अगस्ति के साप भवानी। राच्छस भयउ रहा मुनि ज्ञानी॥ बंदि राम-पद बारहि बारा। मुनि निज आश्रम कहुँ पगु धारा॥
शुक रावणाच्या पायांवर मस्तक ठेवतो, आणि रामांकडे जातो. तो आपली कहाणी सांगतो, आणि रामांच्या कृपेने त्याला आपली खरी गती परत मिळते. ही कथा पत्नी पार्वतीला सांगणारे शिव स्पष्ट करतात: “भवानी, ते एक ज्ञानी मुनी होते. अगस्त्य ऋषींच्या शापाने ते राक्षस झाले होते. रामांच्या चरणांना पुन्हा पुन्हा वंदन करून ते मुनी आपल्या आश्रमाकडे निघून गेले.” राम पूर्वी वनात महर्षी अगस्त्यांच्या दर्शनाला गेले होते.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ५३–५७ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ५३ ते ५७. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ५५; दोहा ५६ (दुसरा); ५७, चौपाई ४; ५७, चौपाई ६.