रामचरितमानस · सुंदरकांड
बिभीषण रामांना शरण आले
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
रामांच्या पत्नी सीता राक्षसराज रावणाच्या कैदेत आहेत. त्यांना सोडवून आणण्यासाठी राम वानर-अस्वलांची सेना घेऊन समुद्राकडे निघाले आहेत. लंकेत रावणाची राणी मंदोदरी त्याच्या पायांवर पडते. ती म्हणते, रामांचे दूत हनुमान यांनी इथे जे केले, त्याच्या नुसत्या आठवणीने राक्षसांच्या स्त्रियांचे गर्भ पडतात. त्याने सीतांना परत द्यावे. रावण हसतो. तो म्हणतो, स्त्रीचा स्वभावच असा: शुभ प्रसंगीसुद्धा तिला भय वाटते; तिचे मन फार कच्चे असते. दरबारात मंत्री रावणाची खुशामत करतात. मग रावणाचे भाऊ बिभीषण पुढे येतात. ते रामांचे भक्त आहेत. सीतांना परत दे, अशी ते रावणाला विनवणी करतात: राम हे केवळ एक राजा नाहीत; ते सगळ्या जगाचे स्वामी आहेत. रावण उत्तरादाखल त्यांना लाथ मारतो. रामांच्या चरणांचे दर्शन व्हावे, या ओढीने बिभीषण समुद्र ओलांडून येतात. वानरांना वाटते, हा शत्रूचा दूत आहे. राम हसतात, आणि म्हणतात, तो हेर असो वा शरणागत, त्याला घेऊन या. राम बिभीषणांना हृदयाशी धरतात, आणि विचारतात, दुष्टांमध्ये राहून सज्जन माणूस धर्म कसा पाळतो? राम म्हणतात, वाईट संगतीत राहण्यापेक्षा नरकात राहिलेले बरे. मग जे भक्त आपल्याला प्राणांइतके प्रिय आहेत, त्यांच्याविषयी राम बिभीषणांना सांगतात.
गोड बोलणारे सल्लागार
सचिव बैद गुरु तीनि जौँ, प्रिय बोलहिँ भय आस। राज धर्म तन तीनि कर, होइ बेगिही नास॥
रावण मंत्र्यांचा सल्ला विचारतो, तेव्हा ते हसतात, आणि त्याला निश्चिंत राहायला सांगतात. “मंत्री, वैद्य आणि गुरू हे तिघे भीतीपोटी किंवा लाभाच्या आशेने मनाला गोड वाटेल तेच बोलू लागले, तर राज्य, धर्म आणि देह या तिघांचा लवकरच नाश होतो.” धर्म म्हणजे योग्य आचरण, नीतीने जगणे. रावणाला आता नेमके असेच सोबती लाभले आहेत: त्याचे मंत्री त्याच्या कानांत त्याचीच स्तुती गातात.
जिथे सुबुद्धी, तिथे संपत्ती
सुमति कुमति सब के उर रहहीं। नाथ पुरान निगम अस कहहीं॥ जहाँ सुमति तहँ संपति नाना। जहाँ कुमति तहँ बिपति निदाना॥
दरबारात बिभीषण पुन्हा भावाला विनवतात: “नाथ, सुबुद्धी आणि कुबुद्धी दोन्ही प्रत्येकाच्या हृदयात राहतात; पुराणे आणि वेद असे सांगतात. जिथे सुबुद्धी असते, तिथे नाना प्रकारची संपत्ती असते. जिथे कुबुद्धी असते, तिथे शेवटी विपत्ती येते.” ते पुढे म्हणतात, रावणाच्या हृदयात कुबुद्धीने घर केले आहे. म्हणून तो मित्रांना शत्रू मानतो, आणि राक्षसकुळाची कालरात्र ठरलेल्या सीतांवर प्रेम करतो.
लाथ खाऊनही पाय धरले
मम पुर बसि तपसिन्ह पर प्रीती। सठ मिलु जाइ तिन्हहिँ कहु नीती॥ अस कहि कीन्हेसि चरन प्रहारा। अनुज गहे पद बारहि बारा॥ उमा संत कइ इहइ बड़ाई। मंद करत जो करइ भलाई॥ तुम्ह पितु सरिस भलेहि मोहि मारा। राम भजे हित नाथ तुम्हारा॥
रावण संतापून उठतो: “माझ्या नगरात राहतोस, आणि प्रेम त्या तपस्व्यांवर! मूर्खा, जा, त्यांनाच जाऊन मिळ, आणि तुझी नीती त्यांनाच शिकव.” असे म्हणून तो बिभीषणांना लाथ मारतो, आणि बिभीषण पुन्हा पुन्हा त्याचे पाय धरतात. ही कथा सांगणारे शिव इथे पार्वतीला म्हणतात: “उमा, संतांचा मोठेपणा हाच: जो त्यांचे वाईट करतो, त्याचेही ते भलेच करतात.” बिभीषण म्हणतात, “तुम्ही मला पित्यासारखे आहात; तुम्ही मला मारले, ते योग्यच केले. पण नाथ, तुमचे हित रामांच्या भजनातच आहे.” तपस्वी म्हणजे राम आणि त्यांचे भाऊ लक्ष्मण; ते वनात राहत होते.
शरणागताला सोडणारे
सरनागत कहँ जे तजहिँ, निज अनहित अनुमानि। ते नर पाँवर पापमय, तिन्हहिँ बिलोकत हानि॥
वानरराज सुग्रीवाला वाटते, हा हेर आहे; याला बांधून ठेवावे. राम उत्तर देतात, शरण आलेल्या प्रत्येकाचे भय दूर करणे, हे माझे व्रत आहे. मग ते म्हणतात: “आपले काही नुकसान होईल, असा हिशेब करून जे शरण आलेल्याला सोडून देतात, ती माणसे नीच आणि पापाने भरलेली असतात. त्यांच्याकडे नुसते पाहिले, तरी हानी होते.” हे ऐकून हनुमानांना आनंद होतो: शरण आलेल्यांवर प्रभू प्रेम करतात.
कोटी जन्मांची पापे
कोटि बिप्रबध लागइ जाहू। आये सरन तजउँ नहिँ ताहू॥ सनमुख होइ जीव मोहि जबहीँ। जनम कोटि अघ नासहिँ तबहीँ॥ निर्मल मन जन सो मोहि पावा। मोहि कपट छल-छिद्र न भावा॥ भेद लेन पठवा दससीसा। तबहुँ न कछु भय हानि कपीसा॥
राम पुढे म्हणतात: “ज्याच्या माथी कोटी ब्राह्मणांच्या हत्येचे पाप आहे, तोसुद्धा शरण आला, तर मी त्यालाही सोडत नाही. जीव ज्या क्षणी माझ्याकडे वळतो, त्याच क्षणी त्याची कोटी जन्मांची पापे नष्ट होतात.” आणि: “ज्याचे मन निर्मळ आहे, त्याला मी लाभतो. कपट, फसवणूक, लबाडी मला काहीच आवडत नाही. वानरराजा, आपल्या छावणीतली गुपिते काढून घ्यायला रावणाने याला पाठवले असले, तरी त्यात भय नाही, आणि कोणतीही हानी होणार नाही.”
तुमची कीर्ती ऐकून आलो
स्रवन सुजस सुनि आयउँ, प्रभु भंजन भव भीर। त्राहि त्राहि आरति हरन, सरन सुखद रघुबीर॥
रामांपुढे आणल्यावर बिभीषण त्यांच्याकडे एकटक पाहतात, आणि मग बोलतात. मी रावणाचा भाऊ, राक्षसकुळात जन्मलेला, असे ते सांगतात. “प्रभू, तुम्ही संसाराचे भय मोडणारे आहात, ही तुमची निर्मळ कीर्ती मी कानांनी ऐकली, म्हणून मी आलो. दुःखितांचे दुःख हरण करणाऱ्या, शरणागतांना सुख देणाऱ्या रघुवीरा, माझे रक्षण करा, रक्षण करा!” त्यांना आपल्या पायांशी साष्टांग पडलेले पाहून राम लगेच उठतात, आणि मोठ्या आनंदाने त्यांना हृदयाशी धरतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ३५–४८ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ३५ ते ४८. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: दोहा ३७; ४०, चौपाई ३; ४१, चौपाई ३; ४१, चौपाई ४; दोहा ४३; ४४, चौपाई १; ४४, चौपाई ३; दोहा ४५.