रामचरितमानस · सुंदरकांड
बिभीषणांना राजतिलक
॥ रामचरितमानस · सुंदरकांड ॥
राक्षसराज रावणाचे भाऊ बिभीषण समुद्रकिनारी रामांना शरण आले आहेत. रामांनी त्यांना खरा भक्त म्हणून गौरवले आहे. बिभीषण पुन्हा पुन्हा रामांचे पाय धरतात. ते कबूल करतात, “माझ्या मनात आधी दुसरीच काही इच्छा होती. पण तुमच्या चरणांवरच्या प्रेमाच्या नदीत ती वाहून गेली.” आता त्यांना फक्त निर्मळ भक्ती हवी आहे. राम म्हणतात, “तथास्तु,” आणि बिभीषणांना राजटिळा लावण्यासाठी लगेच समुद्राचे पाणी मागवतात. मग राम वानरराज सुग्रीवाला आणि बिभीषणांना विचारतात, मगरी, साप आणि माशांनी भरलेला हा खोल समुद्र सेना कशी पार करणार? बिभीषण सुचवतात, समुद्रालाच वाट विचारावी. दैवाने साथ दिली तर तसे करू, असे राम म्हणतात. रामांचे भाऊ लक्ष्मण यांना हे पटत नाही. इकडे रावणाच्या हेरांनी वानरांचे रूप घेऊन हे सगळे पाहिले आहे. भारावून गेलेले ते आपला वेश विसरतात, आणि मोठ्याने रामांचे गुण गाऊ लागतात. वानर त्यांना बांधतात. सुग्रीव आज्ञा देतो, यांचे अवयव कापून यांना परत पाठवा. वानर त्यांना नाना प्रकारे मारतात, आणि सोडत नाहीत. तेव्हा हेर ओरडतात, जो आमचे नाक-कान कापेल, त्याला कोसलपती रामांची आण आहे! लक्ष्मण हे ऐकतात, हेरांना जवळ बोलावतात, आणि दया येऊन त्यांना लगेच सोडवतात. रावणासाठी लक्ष्मण हेरांच्या हाती एक पत्र देतात.
माझे दर्शन वाया जात नाही
जदपि सखा तव इच्छा नाहीँ। मोर दरस अमोघ जग माहीँ॥ अस कहि राम तिलक तेहि सारा। सुमन बृष्टि नभ भई अपारा॥
राम म्हणतात, “मित्रा, तुझी इच्छा नसली तरी माझे दर्शन या जगात कधीच निष्फळ होत नाही.” असे म्हणून राम बिभीषणांच्या कपाळावर टिळा लावतात, आणि आकाशातून फुलांचा अखंड वर्षाव होतो. रावणाच्या रागाच्या आगीत बिभीषण होरपळत होते. राम त्यांना असे वाचवतात, आणि कधीही न ढळणारे राज्य देतात, असे पुढचा दोहा सांगतो.
संकोचाने दिलेले वैभव
जो संपति सिव रावनहिँ, दीन्हि दिये दस माथ। सोइ संपदा बिभीषनहिँ, सकुचि दीन्हि रघुनाथ॥
कवी या देणगीची तुलना रावणाला मिळालेल्या देणगीशी करतात. रावणाने आपली दहा मस्तके अर्पण केली, तेव्हा शिवांनी त्याला जे वैभव दिले, तेच वैभव रघुनाथांनी बिभीषणांना दिले. आणि तेही संकोचाने दिले. रावणाने आपले वैभव स्वतःची मस्तके देऊन मिळवले होते. बिभीषणांनी काहीच मागितले नाही, तरीही देताना रामांनाच संकोच वाटतो.
समुद्रालाच विचारा
प्रभु तुम्हार कुलगुरु जलधि, कहिहि उपाय बिचारि। बिनु प्रयास सागर तरिहि, सकल भालु-कपि धारि॥
बिभीषण उत्तर देतात, रामांचे बाण कोटी समुद्र आटवू शकतील; तरी नीती सांगते, समुद्राकडे जाऊन नम्रपणे विनंती करावी. “प्रभू, समुद्र तुमच्या कुळाचा गुरू आहे. तो विचार करून उपाय सांगेल, आणि अस्वल-वानरांची सगळी सेना कष्टाविना समुद्र पार करील.” इथे समुद्र म्हणजे पाणीही आणि एक देवही.
आळशी माणूस दैव दैव करतो
नाथ दैव कर कवन भरोसा। सोखिय सिंधु करिय मन रोसा॥ कादर मन कहँ एक अधारा। दैव दैव आलसी पुकारा॥
दैवाने साथ दिली तर हा उपाय करू, असे राम म्हणाले आहेत. हे ऐकून लक्ष्मणांना फार वाईट वाटते. “नाथ, दैवाचा काय भरवसा? मनात राग आणा, आणि समुद्र शोषून टाका. दैव हाच भित्र्या मनाचा एकमेव आधार असतो; आळशी माणसेच ‘दैव, दैव!’ असा धावा करतात.” राम हसून म्हणतात, “तसेच करू; धीर धर.” मग ते किनाऱ्यावर जातात, समुद्राला मस्तक नमवतात, आणि दर्भ पसरून त्यावर बसतात.
सीता परत दे, नाहीतर मृत्यू
कहेहु मुखागर मूढ़ सन, मम संदेस उदार। सीता देइ मिलहु न त, आवा काल तुम्हार॥
लक्ष्मण हेरांच्या हाती रावणासाठी पत्र देतात: “कुळाचा घात करणाऱ्या, लक्ष्मणाचे हे शब्द वाच.” आणि तोंडी निरोपही देतात: “त्या मूर्खाला माझा हा उदार निरोप तोंडी सांगा: सीतांना परत दे आणि येऊन सलोखा कर; नाहीतर तुझा काळ आला आहे.” हेर लक्ष्मणांच्या पायांवर मस्तक ठेवतात, आणि वाटेत रामांचे गुण गात लंकेला निघतात.
मूळ ग्रंथातील स्थान
॥ सुंदरकांड · दोहे ४९–५२ ॥
रामचरितमानस, सुंदरकांड, दोहे ४९ ते ५२. या भागातील पद्ये, दोह्यांच्या क्रमाने: ४९, चौपाई ५; दोहा ४९ (दुसरा); दोहा ५०; ५१, चौपाई २; दोहा ५२.