अशोकाचे शिलालेख
कलिंगानंतर
अठवषाभिषितषा देवानंपियष पियदषिने लाजिने कलिग्या विजिता दियढमिते पानषतषहशे ये तफा अपवुढे शतषहषमिते तत हते बहुतावतके वा मटे ततो पछा अधुना लधष कलिग्येषु तिवे धंमवाये धंमकामता धंमानुषथि चा देवानंपियषा षे अथि अनुषये देवानंपियषा विजिनितु कलिग्यानि अविजितं हि विजिनमने ए तता वध वा मलने वा अपवहे वा जनषा षे बाढ वेदनियमुते गुलुमुते चा देवानंपियषा इयं पि चु ततो गलुमततले देवानंपियषा
देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाच्या राज्याभिषेकाला आठ वर्षे झाल्यावर कलिंगांचा देश जिंकला गेला. तेथून दीड लाख लोक नेले गेले, तेथे एक लाख मारले गेले, आणि त्याच्या कितीतरी पट लोक मेले. त्यानंतर, आता कलिंगांचा देश हाती आल्यावर, देवांचा प्रिय धर्माच्या कळकळीच्या अभ्यासात, धर्माच्या प्रेमात, आणि धर्माच्या शिकवणीत मग्न आहे. कलिंगांचा देश जिंकल्याबद्दल देवांच्या प्रियाला झालेला हा पश्चात्ताप आहे. कारण पूर्वी न जिंकलेला देश जिंकला जातो, तेव्हा तेथे लोकांची हत्या होते, लोक मरतात, आणि नेले जातात. हे देवांच्या प्रियाला फार वेदनादायक आणि दुःखद वाटते. पण देवांच्या प्रियाला हे त्याहूनही अधिक दुःखद वाटते. गिरिलेख १३, कालसी.
दुःख भोगणारे सज्जन
य तता वषति बाभना व षम वा अने वा पाशंड गिहिथा वा येषु विहिता एष अगभुतिषुषुषा मातापितिषुषुषा गलुषुषा मितषंथुतषहायनातिकेषु दाशभटकषि षम्यापटिपति दिढभतिता तेषं तता होति उपघाते वा वधे वा अभिलतानं वा विनिखमने येषं वा पि षुविहितानं षिनेहे अविपहिने ए तानं मितशंथुतषहायनातिक्य वियषनं पापुनात तता षे पि तानमेवा उपघाते होति पटिभागे चा एष षवमनुषानं गुलुमते चा देवानंपियषा नथि चा षे जनपदे यता नथि इमे निकाया आनता योनेषु बंह्मने चा षमने चा नथि चा कुवापि जनपदषि यता नथि मनुषान एकतलषि पि पाषडषि नो नाम पषादे षे अवतके जने तदा कलिंगेषु लधेषु हते चा मटे चा अपवुढे चा ततो षते भागे वा षहषभागे वा अज गुलुमते वा देवानंपियषा
तेथे ब्राह्मण आणि श्रमण, म्हणजे फिरते तपस्वी, इतर संप्रदायांचे लोक, आणि गृहस्थ राहतात. ते हे आचरतात: मोठे वेतन घेणाऱ्यांची आज्ञा पाळणे, माता-पित्यांची आज्ञा पाळणे, वडीलधाऱ्यांची आज्ञा पाळणे, मित्र, ओळखीचे, सोबती आणि नातेवाईक यांच्याशी, आणि दास आणि नोकर यांच्याशी योग्य आदराची वागणूक, आणि दृढ भक्ती. आणि तेथे या लोकांना इजा होते, किंवा त्यांची हत्या होते, किंवा त्यांच्या प्रियजनांना नेले जाते. किंवा काही जण स्वतः सुस्थितीत असतात, पण त्यांचे प्रेम कमी झालेले नसते. मग त्यांच्या मित्रांवर, ओळखीच्यांवर, सोबत्यांवर आणि नातेवाइकांवर संकट येते, तेव्हा तेही त्यांना इजाच ठरते. हे दुःख सर्व लोकांच्या वाट्याला येते, आणि देवांच्या प्रियाला ते दुःखद वाटते. यवनांखेरीज असा कोणताही देश नाही, जेथे ब्राह्मण आणि श्रमण हे दोन वर्ग नाहीत. आणि कोणत्याही देशात अशी जागा नाही, जेथे लोक कोणत्या ना कोणत्या संप्रदायाला धरून नाहीत. म्हणून त्या वेळी कलिंगात जितके लोक मारले गेले, मेले, आणि नेले गेले, त्यांचा शंभरावा किंवा हजारावा भागही आता देवांच्या प्रियाला फार दुःखद वाटेल. गिरिलेख १३, कालसी.
जितकी क्षमा करता येईल
यो पि च अपकरेयति क्षमितवियमते व देवनंप्रियस यं शको क्षमनये य पि च अटवि देवनंप्रियस विजिते भोति त पि अनुनेति अनुनिजपेति अनुतपे पि च प्रभवे देवनंप्रियस वुचति तेष किति अवत्रपेयु न च हंञेयसु
आणि देवांचा प्रिय मानतो की जो त्याचा अपकार करतो, त्यालाही क्षमा करावी, जितकी क्षमा करता येईल तितकी. आणि देवांच्या प्रियाच्या राज्यात राहणारे वनवासी लोक, त्यांनाही तो शांत करतो आणि त्यांचे मन वळवतो. आणि त्यांना सांगितले जाते की पश्चात्तापातही देवांच्या प्रियाकडे त्यांना शिक्षा करण्याचे सामर्थ्य आहे; हे यासाठी की त्यांना लाज वाटावी, आणि त्यांना मारले जाऊ नये. गिरिलेख १३, शाहबाजगढी.
धर्मविजय
इछ… षवभु… षयम षमचलियं मदव ति इयं वु मु… देवानंपियेषा ये धंमविजये षे च पुना लधे देवानंपि… च षवेषु च अतेषु अ षषु पि योजनषतेषु अत अंतियोगे नाम योनला … पलं चा तेना अंतियोगेना चतालि ४ लजाने तुलमये नाम अंतेकिने नाम मका नाम अलिक्यषुदले नाम निचं चोडपंडिया अवं तंबपंनिया हेवमेवा हेवमेवा हिदा लाजविशवषि योनकंबोजेषु नाभकनाभपंतिषु भोजपितिनिक्येषु अधपालदेषु षवता देवानंपियषा धंमानुषथि अनुवतंति यत पि दुता देवानंपियसा नो यंति ते पि सुतु देवानंपिनंय धंमवुतं विधनं धंमानुसथि धंमं अनुविधियंस अनुविधियिसंस चा
कारण देवांच्या प्रियाची सर्व प्राण्यांविषयी ही इच्छा आहे: इजा न करणे, संयम, आणि हिंसा असेल तेथेही न्याय्य वागणूक. आणि देवांचा प्रिय हाच मुख्य विजय मानतो: धर्मविजय. आणि हा विजय देवांच्या प्रियाने पुन्हा पुन्हा मिळवला आहे, येथेही आणि त्याच्या सीमेवरच्या सर्व लोकांतही, अगदी सहाशे योजने दूरपर्यंत. तेथे अँटिओकस नावाचा यवन राजा राज्य करतो, आणि या अँटिओकसच्या पलीकडे टॉलेमी, अँटिगोनस, मगस आणि अलेक्झांडर या नावांचे चार राजे राज्य करतात; आणि दक्षिणेत चोळ आणि पांड्य, अगदी ताम्रपर्णीपर्यंत. तसेच येथे राजाच्या राज्यात, यवन आणि कंबोज, नाभक आणि नाभिती, भोज आणि पितिनिक, आंध्र आणि पालिद यांच्यात: सर्वत्र लोक देवांच्या प्रियाच्या धर्माच्या शिकवणीप्रमाणे वागतात. ज्यांच्याकडे देवांच्या प्रियाचे दूत जात नाहीत, तेही देवांच्या प्रियाच्या धर्माच्या कर्तव्यांविषयी, नियमांविषयी आणि धर्माच्या शिकवणीविषयी ऐकतात. ते धर्माप्रमाणे वागतात, आणि पुढेही वागतील. गिरिलेख १३, कालसी.
नवा विजय नको
ये से लधे एतकेना होति सवता विजये पितिलसे से गधा सा होति पिति पिति धंमविजयषि लहुका वु खो सा पिति पालंतिक्यमेवे महफला मंनंति देवेनंपिने एताये चा अठाये इयं धंमलिपि लिखिता किति पुता पपोता मे असु नवं विजय म विजयतविय मनिषु षयकषि नो विजयषि खंति चा लहुदंडता चा लोचेतु तमेव चा विजयं मनतु ये धंमविजये षे हिदलोकिक्य पललोकिये षवा च क निलति होतु उयामलति षा हि हिदलोकिक पललोकिक्या
अशा रीतीने सर्वत्र मिळवलेला हा विजय, सर्वत्र आणि पुन्हा पुन्हा मिळवलेला विजय, समाधानाची भावना देतो. धर्मविजयात समाधान मिळाले आहे. पण हे समाधान हलके आहे. फक्त परलोकातील फळांनाच मोठे मोल आहे, असे देवांचा प्रिय मानतो. आणि हा धर्मलेख या हेतूसाठी लिहिला आहे: माझे जे पुत्र आणि पणतू होतील, त्यांनी नवा विजय मिळवला पाहिजे असे मानू नये. विजय त्यांना आवडलाच, तर त्यांनी क्षमेत आणि हलक्या शिक्षांत आनंद मानावा. आणि त्यांनी धर्मविजयालाच एकमेव विजय मानावे. तो या लोकात आणि परलोकात फळ देतो. आणि इतर सर्व हेतू सोडून देण्यातला आनंद, हाच त्यांचा आनंद असो: धर्मातला आनंद. कारण तो या लोकात आणि परलोकात फळ देतो. गिरिलेख १३, कालसी.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख १३, कालसी ॥
राजा कलिंगाचा विजय, आपला पश्चात्ताप, आणि धर्मविजय यांविषयी सांगतो. हा लेख उत्तराखंडमध्ये कालसी येथे आणि पाकिस्तानात शाहबाजगढी येथे खडकांवर कोरलेला आहे. भाषांतर हुल्श यांनी केलेल्या शाहबाजगढीच्या प्रतीच्या भाषांतराला अनुसरते; ब्राह्मण, श्रमण आणि यवन यांच्याविषयीचे वाक्य कालसीचे आहे, कारण शाहबाजगढीच्या प्रतीत त्याचा बहुतेक भाग नाही. येथील प्राकृत पाठ कालसीच्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. तिसऱ्या पानाचा पाठ कालसी येथे नष्ट झाला आहे, म्हणून तो हुल्श यांनी स्वतः देवनागरीत दिलेल्या शाहबाजगढीच्या पाठातून घेतला आहे. कालसी येथे नाभपंती आणि पालद अशी नावे आहेत; शाहबाजगढी येथे जेथे “हिंसा असेल तेथेही” आहे, तेथे कालसी आणि गिरनार येथे “आणि मृदुता” आहे. स्मिथ आणि मुखर्जी नोंदवतात की हा लेख कलिंगात कोरलेला नाही; स्मिथ हे युद्ध इ.स.पू. सुमारे २६१ मध्ये ठेवतात. स्मिथ यांच्या मते त्याच्या राज्यातील यवन म्हणजे वायव्य सरहद्दीवरचे ग्रीक, किंवा ग्रीक संस्कृती स्वीकारलेले लोक. हुल्श यांच्या मते हे चार राजे म्हणजे इजिप्तचा दुसरा टॉलेमी, मॅसिडोनियाचा अँटिगोनस, सायरीनीचा मगस, आणि एपिरसचा किंवा, अधिक संभवतः, कॉरिंथचा अलेक्झांडर. हे युद्ध ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकातही सांगितले आहे.