अशोकाचे शिलालेख
अशोक आणि त्याचे शिलालेख
॥ अशोकाचे शिलालेख ॥
अशोक हा मौर्य वंशातील राजा होता: बिंदुसाराचा मुलगा आणि चंद्रगुप्ताचा नातू. तो पाटलिपुत्रातून राज्य करत असे. आपल्या लेखांत तो स्वतःला देवानंपिय पियदसी, म्हणजे देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा, म्हणवतो. हुल्श यांना माहीत असलेल्या लेखांत अशोक हे नाव फक्त एकदाच येते, मस्की येथे. या लेखांतून त्याने धर्म शिकवला. त्याच्याच शब्दांत धर्म म्हणजे “थोडी पापे, पुष्कळ सत्कृत्ये, दया, दान, सत्य आणि शुद्धता”. तो आपल्या राजवटीची वर्षे राज्याभिषेकापासून मोजतो. राज्याभिषेक म्हणजे त्याला राजा करणारा पवित्र विधी. इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ त्याचा काळ इ.स.पू. २६९ मानतात, मुखर्जी इ.स.पू. २७०, आणि हुल्श इ.स.पू. सुमारे २६४. राज्याभिषेकाला आठ वर्षे झाल्यावर अशोकाने कलिंग जिंकले. स्मिथ यांच्या गणनेनुसार ते वर्ष इ.स.पू. २६१, आणि हुल्श यांच्या गणनेनुसार इ.स.पू. सुमारे २५६. कलिंग बंगालच्या उपसागराच्या किनाऱ्यावर होते. त्याचा तेरावा गिरिलेख त्या युद्धाची किंमत सांगतो: दीड लाख लोक कैद करून नेले गेले, एक लाख मारले गेले, आणि त्याच्या कितीतरी पट मरण पावले. स्मिथ लिहितात की त्या युद्धाच्या भीषणतेने त्याचे मन खोलवर हेलावले. त्या लेखात राजा स्वतः सांगतो की या युद्धामुळे त्याचे मन पश्चात्तापाने भरून गेले.
शिलालेख कसे वाचले गेले
॥ अशोकाचे शिलालेख ॥
बराच काळ ती जुनी लिपी कोणालाच वाचता येत नव्हती. दिल्लीतील एका स्तंभावरच्या लेखाच्या प्रती बंगालच्या एशियाटिक सोसायटीकडे तिच्या स्थापनेपासून पडून होत्या. त्या वाचण्याचा एकही प्रयत्न यशस्वी झाला नव्हता. मग जेम्स प्रिन्सेप यांच्या लक्षात आले की सांचीचे काही छोटे लेख सगळे सारख्याच दोन अक्षरांनी संपतात. त्या दानांच्या नोंदी असाव्यात, असा त्यांनी अंदाज केला: “अमुकाचे दान.” काही मिनिटांतच संपूर्ण वर्णमाला त्यांच्या हाती आली, असे त्यांनी लिहिले आहे. १८३७ मध्ये त्यांनी दिल्लीचा स्तंभलेख वाचला आणि त्याचे भाषांतर केले. वाचला गेलेला अशोकाचा हा पहिलाच लेख होता. सुरुवातीला प्रिन्सेप यांना वाटले की हा राजा सिंहलद्वीपाचा राजा देवानंपिय तिस्स असावा; त्याचीही हीच पदवी होती. मग दुसऱ्या एका विद्वानाला आढळले की सिंहलद्वीपाचा एक इतिहासग्रंथ अशोकाला प्रियदर्शी या नावाने संबोधतो. तेव्हा प्रिन्सेप यांनी हा राजा अशोकच असे मानले. १८३८ मध्ये त्यांना शिलालेखांत अशोकाच्या काळातील यवन राजांची नावे सापडली: अँटिओकस, टॉलेमी, अँटिगोनस आणि मगस. पुढे पाचवे नाव, अलेक्झांडर, वाचले गेले. हे पुस्तक ज्यांच्या आवृत्तीला अनुसरते, ते ई. हुल्श लिहितात की या नावांनी प्रिन्सेप यांच्या मताला पुष्टी मिळते. अखेरचा पुरावा २७ जानेवारी १९१५ रोजी मिळाला. सी. बीडन या सोन्याच्या खाणीतील अभियंत्याला रायचूर जिल्ह्यात मस्कीजवळ एक शिलालेख सापडला. त्यात राजा स्वतःला देवांचा प्रिय अशोक म्हणवतो. तोपर्यंत हे नाव फक्त बौद्ध ग्रंथांतून आणि पुराणांतून माहीत होते.
लिपी आणि स्थळे
॥ अशोकाचे शिलालेख ॥
हे लेख प्राकृतमध्ये आहेत, म्हणजे त्या काळच्या बोलीभाषांत. त्यांतले बहुतेक मगधाच्या भाषेत आहेत; राजधानी मगधातच होती. वायव्येकडे लिपी खरोष्ठी आहे; ती उजवीकडून डावीकडे लिहिली जाते. बाकी सगळीकडे ब्राह्मी आहे; ती डावीकडून उजवीकडे लिहिली जाते, आणि ती देवनागरीची जननी आहे. चौदा गिरिलेख सात ठिकाणी खडकांवर कोरलेले आहेत: वायव्येकडे शाहबाजगढी आणि मानसेहरा (आता पाकिस्तानात), देहरादूनजवळ कालसी, गुजरातमध्ये गिरनार, मुंबईजवळ सोपारा (सोपाऱ्याला फक्त तुकडे उरले आहेत), आणि ओडिशात धौली व जौगड. धौली आणि जौगड येथे दोन कलिंग लेखही आहेत. स्तंभलेख सहा स्तंभांवर आहेत: दोन आता दिल्लीत, एक अलाहाबादला आणि तीन उत्तर बिहारमध्ये. लहान लेख अलाहाबाद, सांची, सारनाथ आणि नेपाळच्या तराईतील स्तंभांवर आहेत; राजस्थानपासून कर्नाटकापर्यंत सात ठिकाणी खडकांवर आहेत; आणि बिहारमधील तीन गुहांत आहेत. येथील आधुनिक राज्यांची आणि देशांची नावे आमची आहेत; मूळ ग्रंथ त्यांच्या काळातील नावे वापरतात. हुल्श यांची आवृत्ती १९२५ मधली. त्यानंतरचे नवे शोध आर. एल. टर्नर नोंदवतात: १९२९ मध्ये एर्रगुडी येथे, आणि १९३१ मध्ये गवीमठ व पालकिगुंडू येथे. त्यानंतरही आणखी प्रती सापडल्या आहेत. त्यांचे पाठ आधुनिक वाचने आहेत, आणि त्यांच्यावर अजून प्रताधिकार (कॉपीराइट) आहे; म्हणून ते येथे दिलेले नाहीत.
धर्म म्हणजे काय
॥ अशोकाचे शिलालेख ॥
हुल्श नोंदवतात की धर्म हा शब्द पहिल्यांदा मस्कीच्या लेखात येतो. राजा तो आपल्याच शब्दांत समजावतो. दुसऱ्या स्तंभलेखात तो विचारतो: “धर्म चांगला आहे. पण धर्मात काय येते? थोडी पापे, पुष्कळ सत्कृत्ये, दया, दान, सत्य आणि शुद्धता.” अकराव्या गिरिलेखात तो म्हणतो: “धर्माच्या दानासारखे दुसरे दान नाही.” त्यात दास आणि नोकर यांच्याशी योग्य वागणूक येते, आणि माता-पित्यांची आज्ञा पाळणे. तसेच मित्र, ओळखीचे, नातेवाईक, ब्राह्मण आणि श्रमण यांच्याविषयी उदारपणा, आणि प्राण्यांची हत्या न करणे. हुल्श दाखवून देतात की राजा ब्राह्मणांना आणि श्रमणांना, म्हणजे भटक्या संन्याशांना, सारखाच आदर देत असे. तो सर्व संप्रदायांचा सन्मान करत असे, आणि त्यांनी एकमेकांचा आदर करावा असे सांगत असे. स्मिथ अशोकाच्या धर्माला कर्तव्याच्या हिंदू आदर्शाचे बौद्ध रूप म्हणतात. त्यांच्या मते दोन गुण बाकी सर्वांच्या आधी येतात: पद, वय किंवा स्थान यांमुळे आदराला पात्र असणाऱ्यांचा आदर, आणि प्राण्यांच्या जिवाची अत्यंत काळजी. स्मिथ या शब्दाचे भाषांतर “धार्मिकतेचा नियम” असे करतात, आणि इतर विद्वान इतर प्रकारे करतात. हे पुस्तक धर्म हाच शब्द ठेवते, आणि त्याचा अर्थ राजालाच सांगू देते.
ही आवृत्ती
॥ अशोकाचे शिलालेख ॥
प्रत्येक लेखाचा पाठ ई. हुल्श यांच्या ‘इन्स्क्रिप्शन्स ऑफ अशोक’ (१९२५) या ग्रंथातून घेतला आहे; त्यांच्या काळात माहीत असलेले सर्व लेख त्यात एकत्र केलेले आहेत. प्रत्येक लेखासाठी एका प्रतीचा प्राकृत पाठ, म्हणजे हुल्श यांचे वाचन, देवनागरीत दिले आहे, आणि त्याच्या शेजारी आमचे भाषांतर, एकेका पानावर. भाषांतर आमचे स्वतःचे आहे. ते हुल्श यांच्या पाठावरून आणि भाषांतरावरून केले आहे, आणि इतर तीन विद्वानांशी ताडून पाहिले आहे: व्ही. ए. स्मिथ, ‘द एडिक्ट्स ऑफ अशोक’ (१९०९) आणि ‘अशोक’ (१९२०); दे. रा. भांडारकर, ‘अशोक’ (१९२५); आणि राधाकुमुद मुखर्जी, ‘अशोक’ (१९२८). हे मराठी भाषांतर वा. गो. आपटे यांच्या ‘अशोक-चरित्र’ (१९२९) याच्याशीही ताडून पाहिले आहे. लेखातील प्रत्येक वाक्य त्याच्या क्रमाने ठेवले आहे, आणि काहीही जोडलेले नाही. जिथे विद्वान एखादे वाक्य वेगळे वाचतात, तिथे भाषांतर हुल्श यांना अनुसरते. प्रत्येक लेखाचे शेवटचे पान, “या लेखाविषयी”, दुसरे वाचन देते. राजा अनेकदा पुनरुक्ती करतो. स्मिथ नोंदवतात की ही पुनरुक्ती त्याची स्वतःची निवड होती, असे तो चौदाव्या गिरिलेखात सांगतो. “तो” वरून “मी” कडे होणारे अचानक बदलही त्याचेच शब्द उद्धृत करतात, असे ते म्हणतात. आम्ही दोन्ही ठेवले आहेत. लेख त्यांच्या तारखांच्या क्रमाने एकामागून एक येतात, तारखा जितक्या माहीत आहेत तितक्या. आधी लघु गिरिलेख, गिरिलेख आणि कलिंग लेख; मग गुहालेख, लुंबिनीचे स्तंभ आणि स्तंभलेख; आणि शेवटी राणीचा लेख आणि संघभेदाचे लेख.