अशोकाचे शिलालेख
न मारायचे प्राणी
देवानंपिये पियदसि लाज हेवं अहा सडुवीसतिवसअभिसितेन मे इमानि जातानि अवधियानि कटानि सेयथा सुके सालिका अलुने चकवाके हंसे नंदीमुखे गेलाटे जतूका अंबाकपीलिका दळी अनठिकमछे वेदवेयके गंगापुपुटके संकुजमछे कफटसयके पंनससे सिमले संडके ओकपिंडे पलसते सेतकपोते गामकपोते सवे चतुपदे ये पटिभोगं नो एति न च खादियती …ि एळका चा सूकली चा गभिनी व पायमीना व अवधिय… प…तके पि च कानि आसंमासिके वधिकुकुटे नो कटविये तुसे सजीवे नो झापेतविये दावे अनठाये वा विहिसाये वा नो झापेतविये जीवेन जीवे नो पुसितविये
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. राज्याभिषेकाला सव्वीस वर्षे झाल्यावर मी हे प्राणी मारू नयेत असे जाहीर केले: पोपट, मैना, अलुन (ओळख पटलेली नाही), चक्रवाक, हंस, नंदीमुख आणि गेलाट (दोघांचीही ओळख पटलेली नाही), वटवाघळे, मुंग्यांच्या राण्या, पाणकासवे, हाडे नसलेले मासे, वेदवेयक आणि गंगापुपुटक (दोघांचीही ओळख पटलेली नाही), पाकट मासे, कासवे आणि साळिंदरे, खारी, सिमल (ओळख पटलेली नाही), मोकळे सोडलेले सांड, घोरपडी, गेंडा, पांढरी कबुतरे, पाळीव कबुतरे, आणि जे उपयोगाला येत नाहीत आणि खाल्लेही जात नाहीत असे सर्व चतुष्पाद प्राणी. गाभण किंवा दुभत्या शेळ्या, मेंढ्या आणि डुकरिणी मारू नयेत, आणि सहा महिन्यांच्या आतली त्यांची पिल्लेही मारू नयेत. कोंबड्यांना खच्ची करू नये. ज्यात जिवंत प्राणी आहेत असे तूस जाळू नये. विनाकारण किंवा प्राण्यांचा नाश करण्यासाठी जंगलांना आग लावू नये. जिवंत प्राणी दुसऱ्या जिवंत प्राण्यांना खाऊ घालू नयेत. स्तंभलेख ५, दिल्ली-टोपरा.
राखून ठेवलेले दिवस
तीसु चातुंमासीसु तिसायं पुंनमासियं तिंनि दिवसानि चावुदसं पंनडसं पटिपदाये धुवाये चा अनुपोसथं मछे अवधिये नो पि विकेतविये एतानि येवा दिवसानि नागवनसि केवटभोगसि यानि अंनानि पि जीवनिकायानि न हंतवियानि अठमीपखाये चावुदसाये पंनडसाये तिसाये पुनावसुने तीसु चातुंमासीसु सुदिवसाये गोने नो नीलखितविये अजके एडके सूकले ए वा पि अंने नीलखियति नो नीलखितविये तिसाये पुनावसुने चातुंमासिये चातुंमासिपखाये अस्वसा गोनसा लखने नो कटविये यावसडुवीसतिवसअभिसितेन मे एताये अंतलिकाये पंनवीसति बंधनमोखानि कटानि
तिन्ही ऋतूंच्या पौर्णिमांना आणि तिष्याच्या पौर्णिमेला तीन दिवस, म्हणजे चौदावा, पंधरावा आणि पहिला दिवस, आणि नेहमीच प्रत्येक उपवासाच्या दिवशी मासे मारू नयेत आणि विकूही नयेत. आणि याच दिवशी हत्तींच्या वनात किंवा कोळ्यांच्या राखीव जलाशयांत इतर कोणत्याही जातीचे प्राणीही मारू नयेत. प्रत्येक पंधरवड्याच्या आठव्या दिवशी, चौदाव्या दिवशी, पंधराव्या दिवशी, तिष्याच्या दिवशी, पुनर्वसूच्या दिवशी, तिन्ही ऋतूंच्या पौर्णिमांना आणि सणांच्या दिवशी वळूंना खच्ची करू नये. बोकड, मेंढे, डुकरे आणि ज्या इतर प्राण्यांना खच्ची केले जाते, त्यांनाही तेव्हा खच्ची करू नये. तिष्याच्या दिवशी, पुनर्वसूच्या दिवशी, ऋतूंच्या पौर्णिमांना आणि त्या प्रत्येक पौर्णिमेच्या पंधरवड्यात घोडे आणि बैल यांना डाग देऊ नये. राज्याभिषेकाला सव्वीस वर्षे होईपर्यंत, या काळात मी पंचवीस वेळा कैद्यांच्या सुटकेचा आदेश दिला. स्तंभलेख ५, दिल्ली-टोपरा.
या लेखाविषयी
॥ स्तंभलेख ५, दिल्ली-टोपरा ॥
राजा येथे न मारायच्या प्राण्यांची यादी देतो आणि ज्या दिवशी प्राणी मारले जात नाहीत ते दिवस सांगतो. राज्याभिषेकाला सव्वीस वर्षे झाल्यावर त्याने हा लेख लिहवला. तो दिल्ली-टोपरा स्तंभावर आणि इतर पाच स्तंभांवर कोरलेला आहे. येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे; आपले भाषांतर त्यांच्याच भाषांतराला अनुसरते. सहा नावे प्राकृतमधल्याप्रमाणेच ठेवली आहेत, कारण ते प्राणी कोणते हे कोणालाच ओळखता आलेले नाही: अलुन, नंदीमुख, गेलाट, वेदवेयक, गंगापुपुटक आणि सिमल. इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ अंदाज म्हणून अलुन म्हणजे करढोक पक्षी आणि सिमल म्हणजे बारशिंगा हरीण असे सुचवतात. खारी आणि घोरपडी यांविषयी हुल्श यांना शंका आहे; घोरपडींच्या जागी स्मिथ माकडे वाचतात. स्मिथ सांगतात की त्या काळी वर्षात चार-चार महिन्यांचे तीन ऋतू असत आणि प्रत्येक ऋतूची आपली एक पौर्णिमा असे. तिष्य आणि पुनर्वसू ही नक्षत्रे आहेत; त्यांच्या दिवशी चंद्र त्या नक्षत्रात असतो. स्मिथ यांच्या हिशेबाने वर्षातून छप्पन दिवस मासे मारले जात नसत. त्यांना वाटते की कैद्यांची सुटका वर्षातून एकदा होत असे, बहुधा राजाच्या वाढदिवशी.