अशोकाचे शिलालेख
कल्याण करणे कठीण
देवानंपिये पियदसि लाजा अहा कयाने दुकले ए आदिकले कयानसा से दुकलं कलेति से ममया बहु कयाने कटे ता ममा पुता चा नताले चा पलं चा तेहि ये अपतिये मे आवकपं तथा अनुवटिसंति से सुकटं कछंति ए चु हेता देसं पि हापयिसति से दुकटं कछति पापे हि नामा सुपदालये से अतिकंतं अंतलं नो हुतपुलुव धंममहामता नामा तेदसवसाभिसितेना ममया धंममहामाता कटा
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. कल्याण करणे कठीण आहे. जो कल्याण करायला सुरुवात करतो, तो कठीण काम करतो. आणि मी पुष्कळ कल्याण केले आहे. म्हणून माझे पुत्र आणि नातू, आणि कल्पांतापर्यंत त्यांच्यानंतरचे माझे वंशज, यांच्यापैकी जे या कर्तव्याचे पालन करतील, ते सुकृत करतील. पण जो याचा थोडासा भागही सोडून देईल, तो दुष्कृत करेल. कारण पाप झपाट्याने पुढे जाते. पूर्वीच्या काळी धर्ममहामात्र, म्हणजे धर्माचे उच्च अधिकारी, असे कोणी अधिकारी नव्हते. राज्याभिषेकाला तेरा वर्षे झाल्यावर मी धर्ममहामात्र नेमले. गिरिलेख ५, कालसी.
धर्माचे अधिकारी
ते सवपासंडेसु वियापटा धंमाधिथानाये चा धंमवढिया हिदसुखाये वा धंमयुतसा योनकंबोजगंधालानं ए वा पि अंने अपलंता भटमयेसु बंभनिभेसु अनथेसु वुधेसु हिदसुखाये धंमयुताये अपलिबोधाये वियपटा ते बंधनबधसा पटिविधानाये अपलिबोधाये मोखाये चा एयं अनुबधा पजाव ति वा कटाभिकाले ति वा महालके ति वा वियापटा ते हिदा बाहिलेसु चा नगलेसु सवेसु ओलोधनेसु भातिनं च ने भगिनिना ए वा पि अंने नातिक्ये सवता वियापटा ए इयं धंमनिसिते ति वा दानसुयुते ति वा सवता विजितसि ममा धंमयुतसि वियापटा ते धंममहामता एताये अठाये इयं धंमलिपि लेखिता चिलथितिक्या होतु तथा च मे पजा अनुवततु
ते सर्व संप्रदायांमध्ये काम करतात: धर्माची स्थापना करण्यासाठी, धर्माची वाढ करण्यासाठी, आणि धर्मनिष्ठांच्या हितासाठी व सुखासाठी; यवन, कंबोज आणि गांधार यांच्यातही, आणि माझ्या पश्चिम सीमेवर जे इतर लोक आहेत त्यांच्यातही. ते सेवक आणि मालक, ब्राह्मण आणि वैश्य, असहाय आणि वृद्ध यांच्यात काम करतात: धर्मनिष्ठांच्या हितासाठी व सुखासाठी, आणि त्यांना संसाराच्या बंधनांतून मुक्त करण्यासाठी. ज्या कैद्याला मुले आहेत त्याला पैशाने मदत करणे, जो जादूटोण्याने पछाडला आहे त्याच्या बेड्या काढवणे, आणि जो वृद्ध आहे त्याला मुक्त करणे, यासाठी ते काम करतात. ते सर्वत्र काम करतात: येथे आणि बाहेरच्या सर्व नगरांत, आमच्या भावांच्या आणि बहिणींच्या, आणि आमचे जे इतर नातेवाईक आहेत त्यांच्या अंतःपुरांत. हे धर्ममहामात्र माझ्या राज्यात सर्वत्र धर्मनिष्ठांमध्ये काम करतात: कोण धर्मासाठी उत्सुक आहे, किंवा कोण खऱ्या मनाने दानशील आहे, हे जाणून घेण्यासाठी. हा धर्मलेख या हेतूसाठी लिहिला आहे: तो दीर्घकाळ टिकावा, आणि माझ्या वंशजांनी त्याप्रमाणे वागावे. गिरिलेख ५, कालसी.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख ५, कालसी ॥
हा लेख उत्तराखंडमध्ये देहरादून जिल्ह्यात कालसी येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे, कारण गिरनारच्या प्रतीत तुटलेले भाग आहेत. याच्या प्रती गिरनार, शाहबाजगढी, मानसेहरा, धौली आणि जौगड येथेही आहेत. गिरनारच्या प्रतीत “येथे, पाटलिपुत्रात” असे आहे: स्मिथ नोंदवतात की पाटलिपुत्र ही राजधानी होती. गिरनार आणि शाहबाजगढी येथे “पाप सहज घडते” असे आहे. इतर प्रती पश्चिमेकडच्या लोकांत रथिक आणि पितिनिक यांचीही भर घालतात; धौलीच्या प्रतीत राजाच्या स्वतःच्या अंतःपुराचीही भर आहे. “जादूटोण्याने पछाडलेला” याऐवजी हुल्श, शंका ठेवून, “असाध्य रोगी” असा अर्थ सुचवतात; मुखर्जी नोंदवतात की ब्यूलर यांनी “संकटांनी ग्रासलेला” असे वाचले. १९२० मध्ये स्मिथ यांनी, जायस्वाल यांना अनुसरून, कैद्यांविषयीचे वाक्य तुरुंगवासाच्या किंवा मृत्युदंडाच्या शिक्षांचा फेरविचार असे वाचले: हेतू, मुले, दुसऱ्यांची चिथावणी, किंवा वय पाहून. “धर्मनिष्ठ” याऐवजी स्मिथ धर्माचे दुय्यम अधिकारी असे वाचतात. हुल्श इभ्य म्हणजे वैश्य मानतात; स्मिथ “श्रीमंत” असे वाचतात. स्मिथ म्हणतात, येथे भावांचा आणि बहिणींचा उल्लेख आहे, म्हणून अशोकाने आपल्या भावांना ठार मारले ही आख्यायिका खोटी ठरते.