अशोकाचे शिलालेख
सर्व संप्रदायांचा आदर
देवानंपिये पियदसि राजा सवपासंडानि च पवजितानि च घरस्तानि च पूजयति दानेन च विवाधाय च पूजाय पूजयति ने न तु तथा दानं व पूजा व देवानंपियो मंञते यथा किति सारवढी अस सवपासंडानं सारवढी तु बहुविधा तस तु इदं मूलं य वचिगुती किंति आत्पपासंडपूजा व परपासंडगरहा व नो भवे अप्रकरणम्हि लहुका व अस तम्हि तम्हि प्रकरणे पूजेतया तु एव परपासंडा तेन तन प्रकरणेन एवं करुं आत्पपासंडं च वढयति परपासंडस च उपकरोति तदंञथा करोतो आत्पपासडं च छणति परपासंडस च पि अपकरोति यो हि कोचि आत्पपासंडं पूजयति परपासंडं व गरहति सवं आत्पपासंडभतिया किंति आत्पपासंडं दीपयेम इति सो च पुन तथ करातो आत्पपासंडं बाढतरं उपहनाति
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा संन्यासी आणि गृहस्थ अशा सर्व संप्रदायांचा सन्मान करतो. तो दानाने आणि नाना प्रकारच्या सन्मानांनी त्यांचा गौरव करतो. पण देवांचा प्रिय दानाला किंवा सन्मानाला इतके मोल देत नाही, जितके या गोष्टीला: प्रत्येक संप्रदायाच्या साराची वाढ व्हावी. ही वाढ अनेक प्रकारांनी होते. पण तिचे मूळ हे आहे: वाणीवर संयम. कोणीही अयोग्य प्रसंगी आपल्या संप्रदायाची स्तुती किंवा दुसऱ्या संप्रदायांची निंदा करू नये; नाहीतर प्रत्येक प्रसंगी ती सौम्यपणे करावी. पण दुसऱ्या संप्रदायांचा प्रत्येक प्रसंगी योग्य तो सन्मान करावा. असे वागणारा आपल्या संप्रदायाची वाढ करतो, आणि दुसऱ्या संप्रदायांवरही उपकार करतो. याच्या उलट वागणारा आपल्या संप्रदायाची हानी करतो, आणि दुसऱ्या संप्रदायांवरही अपकार करतो. कारण एखादा माणूस आपल्या संप्रदायाची स्तुती करतो किंवा दुसऱ्या संप्रदायांची निंदा करतो, ते सगळे आपल्या संप्रदायावरच्या भक्तीपोटी, “मी माझ्या संप्रदायाचे तेज वाढवीन” या विचाराने. जो असे वागतो, तो खरे तर आपल्याच संप्रदायाची फार मोठी हानी करतो. गिरिलेख १२, गिरनार.
सलोखा हाच चांगला
त समवायो एव साधु किंति अञमंञस धंमं स्रुणारु च सुसुंसेर च एवं हि देवानंपियस इछा किंति सवपासंडा बहुस्रुता च असु कलाणागमा च असु ये च तत्र तत प्रसंना तेहि वतव्यं देवानंपियो नो तथा दानं व पूजां व मंञते यथा किंति सारवढी अस सर्वपासडानं बहका च एताय अथा व्यापता धंममहामाता च इथीझखमहामाता च वचभूमीका च अञे च निकाया अयं च एतस फल य आत्पपासंडवढी च होति धंमस च दीपना
म्हणून सलोखा हाच चांगला: लोकांनी एकमेकांचा धर्म ऐकावा आणि मनावर घ्यावा. कारण देवांच्या प्रियाची इच्छा हीच आहे: सर्व संप्रदाय बहुश्रुत व्हावेत, आणि त्यांची शिकवण शुद्ध असावी. आणि जे आपापल्या संप्रदायाला धरून आहेत, त्यांना हे सांगितले पाहिजे. देवांचा प्रिय दानाला किंवा सन्मानाला इतके मोल देत नाही, जितके या गोष्टीला: प्रत्येक संप्रदायाच्या साराची वाढ व्हावी. या हेतूसाठी अनेक अधिकारी काम करत आहेत. ते असे: धर्ममहामात्र, म्हणजे धर्माचे उच्च अधिकारी; स्त्रियांवरचे महामात्र; गुरांच्या गोठ्यांवरचे अधिकारी; आणि अधिकाऱ्यांची इतर मंडळे. आणि याचे फळ हे: आपल्या संप्रदायाची वाढ होते, आणि धर्माचे तेज वाढते. गिरिलेख १२, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख १२, गिरनार ॥
हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. त्यात वर्ष दिलेले नाही. हा लेख कालसी, शाहबाजगढी आणि मानसेहरा येथेही आहे; स्मिथ नोंदवतात की शाहबाजगढी येथे तो एका स्वतंत्र शिळेवर आहे. “सार” म्हणजे संप्रदायाचा गाभा: मुखर्जी समजावतात की ती त्याची अंतरंगातील तत्त्वे, बाहेरचा आधार नव्हे. “सलोखा” याऐवजी शाहबाजगढीच्या प्रतीत “संयम” आहे. भांडारकर “सलोखा” म्हणजे “एकत्र येणे” असे घेतात: वेगवेगळ्या संप्रदायांचे लोक भेटले की एकमेकांच्या शिकवणीतले चांगले शिकतात. “प्रत्येक प्रसंगी ती सौम्यपणे करावी” याऐवजी स्मिथ आणि मुखर्जी वाचतात की निंदा फक्त योग्य कारणासाठीच करावी. दुसऱ्यांदा आलेल्या “साराची वाढ” या शब्दांपुढे स्मिथ “आणि सर्व संप्रदायांचा आदर” जोडतात, भांडारकर “आणि परस्परांची कदर”, मुखर्जी “आणि व्यापकता”. हुल्श, ल्यूडर्स यांना अनुसरून, तो शब्द “अनेक” अधिकारी असा वाचतात. “गुरांच्या गोठ्यांवरचे अधिकारी” कोण होते, हे कोणालाच माहीत नाही, असे स्मिथ म्हणतात. ते कुरणांवर देखरेख करणारे असावेत असे स्मिथ सुचवतात; मुखर्जी यांच्या मते ते रस्त्यांचे अधिकारी.