अशोकाचे शिलालेख
राजाचा आढावा
देवानंपिये पियदसि लाजा हेवं आहा ये अतिकंतं अंतलं लाजाने हुसु हेवं इछिसु कथं जने धंमवढिया वढेया नो चु जने अनुलुपाया धंमवढिया वढिथा एतं देवानंपिये पियदसि लाजा हेवं आहा एस मे हुथा अतिकंतं च अंतंलं हेवं इछिसु लाजाने कथं जने अनुलुपाया धंमवढिया वढेया ति नो च जने अनुलुपाया धंमवढिया वढिथा से किनसु जने अनुपटिपजेया किनसु जने अनुलुपाया धंमवढिया वढेया ति किनसु कानि अभ्युंनामयेहं धंमवढिया ति
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. पूर्वीच्या काळातील राजांची अशी इच्छा होती: धर्मवृद्धीने लोकांची प्रगती व्हावी. पण योग्य धर्मवृद्धीने लोकांची प्रगती झाली नाही. याविषयी देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. माझ्या मनात हा विचार आला. पूर्वीच्या काळी राजांची अशी इच्छा होती: योग्य धर्मवृद्धीने लोकांची प्रगती व्हावी. पण योग्य धर्मवृद्धीने लोकांची प्रगती झाली नाही. मग लोकांना त्याचे अनुसरण करायला कसे लावता येईल? योग्य धर्मवृद्धीने लोकांची प्रगती कशी करता येईल? धर्मवृद्धीने मी त्यांना उन्नत कसे करू शकेन? स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा.
घोषणा आणि शिकवण
एतं देवानंपिये पियदसि लाजा हेवं आहा एस मे हुथा धंमसावनानि सावापयामि धंमानुसथिनि अनुसासामि एतं जने सुतु अनुपटीपजीसति अभ्युंनमिसति धंमवढिया च बाढं वढिसति एताये मे अठाये धंमसावनानि सावापितानि धंमानुसथिनि विविधानि आनपितानि य …िसा पि बहुने जनसि आयता ए ते पलियोवदिसंति पि पविथलिसंति पि लजूका पि बहुकेसु पानसतसहसेसु आयता ते पि मे आनपिता हेवं च हेवं च पलियोवदाथ जनं धंमयुतं
याविषयी देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. माझ्या मनात हा विचार आला. मी धर्माच्या घोषणा करवीन आणि धर्माची शिकवण देण्याची आज्ञा देईन. हे ऐकून लोक त्याचे अनुसरण करतील, उन्नत होतील आणि धर्मवृद्धीने त्यांची मोठी प्रगती होईल. या हेतूसाठी मी धर्माच्या घोषणा करवल्या आहेत आणि नाना प्रकारची धर्माची शिकवण देण्याची आज्ञा दिली आहे. बऱ्याच लोकांमध्ये काम करणाऱ्या माझ्या प्रतिनिधींनीही त्यांना उपदेश करावा आणि ती सविस्तर समजावून सांगावी, हा त्यामागचा हेतू. रज्जुक, म्हणजे जिल्ह्याचे अधिकारी, हेही अनेक लाख माणसांवर काम करत आहेत. त्यांनाही मी आज्ञा दिली आहे: “अशा अशा रीतीने धर्मनिष्ठ लोकांना उपदेश करा.” स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा.
सावलीची झाडे आणि विहिरी
देवानंपिये पियदसि हेवं आहा एतमेव मे अनुवेखमाने धंमथंभानि कटानि धंममहामाता कटा धंम…ा…े कटे देवानंपिये पियदसि लाजा हेवं आहा मगेसु पि मे निगोहानि लोपापितानि छायोपगानि होसंति पसुमुनिसानं अंबावडिक्या लोपापिता अढकोसिक्यानि पि मे उदुपानानि खानापापितानि निंसिढया च कालापिता आपानानि मे बहुकानि तत तत कालापितानि पटीभोगाये पसुमुनिसानं ल … एस पटीभोगे नाम विविधाया हि सुखायनाया पुलिमेहि पि लाजीहि ममया च सुखयिते लोके इमं चु धंमानुपटीपती अनुपटीपजंतु ति एतदथा मे एस कटे
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी असे म्हणतो. हाच हेतू डोळ्यांसमोर ठेवून मी धर्मस्तंभ उभारले, धर्ममहामात्र, म्हणजे धर्माचे उच्च अधिकारी, नेमले, आणि धर्माच्या घोषणा केल्या. देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. गुरांना आणि माणसांना सावली मिळावी म्हणून रस्त्यांवरही मी वडाची झाडे लावून घेतली आणि आंब्याच्या राया लावून घेतल्या. दर आठ कोसांवर विहिरी खणून घेतल्या आणि पायऱ्याही बांधून घेतल्या. जागोजागी गुरांच्या आणि माणसांच्या उपभोगासाठी पुष्कळ पाणपोया उभारून घेतल्या. पण ज्याला उपभोग म्हणतात, ती एक लहान गोष्ट आहे. कारण माझ्या आधीच्या राजांनी आणि मीही लोकांना नाना प्रकारच्या सुखसोयींनी सुखी केले आहे. पण हे मी या हेतूने केले आहे: लोकांनी त्या धर्माचरणाचे अनुसरण करावे. स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा.
प्रत्येक संप्रदायासाठी अधिकारी
देवानंपिये पियदसि हेवं आहा धंममहामाता पि मे ते बहुविधेसु अठेसु आनुगहिकेसु वियापटासे पवजीतानं चेव गिहिथानं च सव … डेसु पि च वियापटासे संघठसि पि मे कटे इमे वियापटा होहंति ति हेमेव बाभनेसु आजीविकेसु पि मे कटे इमे वियापटा होहंति ति निगंठेसु पि मे कटे इमे वियापटा होहंति नानापासंडेसु पि मे कटे इमे वियापटा होहंति ति पटिविसिठं पटीविसिठं तेसु तेसु ते … माता धंममहामाता चु मे एतेसु चेव वियापटा सवेसु च अंनेसु पासंडेसु
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी असे म्हणतो. माझे धर्ममहामात्रही संन्यासी आणि गृहस्थ दोघांचेही भले करणाऱ्या नाना प्रकारच्या कामांत गुंतलेले आहेत; आणि ते सर्व संप्रदायांच्या कामांतही गुंतलेले आहेत. त्यांच्यापैकी काहींनी संघाच्या कामांत गुंतावे, अशी आज्ञा मी दिली आहे. त्याचप्रमाणे इतरांनी ब्राह्मण आणि आजीविक यांच्या कामांतही गुंतावे, अशी आज्ञा मी दिली आहे. इतरांनी निर्ग्रंथांच्या कामांतही गुंतावे, अशी आज्ञा मी दिली आहे. इतरांनी इतर नाना संप्रदायांच्या कामांतही गुंतावे, अशी आज्ञा मी दिली आहे. अशा रीतीने वेगवेगळे महामात्र गुंतलेले आहेत, प्रत्येक जण एका वेगळ्या गटाच्या कामात. पण माझे धर्ममहामात्र या गटांच्या कामांत आणि इतर सर्व संप्रदायांच्या कामांतही गुंतलेले आहेत. स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा.
दान आणि चांगला आदर्श
देवानंपिये पियदसि लाजा हेवं आहा एते च अंने च बहुका मुखा दानविसगसि वियापटासे मम चेव देविनं च सवसि च मे ओलोधनसि ते बहुविधेन आकालेन तानि तानि तुठायतनानि पटी … हिद चेव दिसासु च दालकानं पि च मे कटे अंनानं च देविकुमालानं इमे दानविसगेसु वियापटा होहंति ति धंमापदानठाये धंमानुपटिपतिये एस हि धंमापदाने धंमपटीपति च या इयं दया दाने सचे सोचवे मदवे साधवे च लोकस हेवं वढिसति ति देवानंपिये प … स लाजा हेवं आहा यानि हि कानिचि ममिया साधवानि कटानि तं लोके अनूपटीपंने तं च अनुविधियंति तेन वढिता च वढिसंति च मातापितिसु सुसुसाया गुलुसु सुसुसाया वयोमहालकानं अनुपटीपतिया बाभनसमनेसु कपनवलाकेसु आव दासभटकेसु संपटीपतिया
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. हे आणि इतर अनेक मुख्य अधिकारी माझे स्वतःचे आणि राण्यांचे दान वाटण्याच्या कामात गुंतलेले आहेत. आणि माझ्या सर्व अंतःपुरात, येथे आणि प्रांतांतही, दानाला पात्र असलेल्या अनेकांविषयी ते नाना प्रकारे कळवतात. आणि धर्माच्या थोर कृत्यांसाठी आणि धर्माचरणासाठी, इतरांनी माझ्या पुत्रांचे आणि इतर राण्यांच्या पुत्रांचे दान वाटण्याच्या कामातही गुंतावे, अशी आज्ञा मी दिली आहे. कारण धर्माची थोर कृत्ये आणि धर्माचरण म्हणजे हेच: अशा रीतीने लोकांमध्ये दया, दान, सत्य, शुचिता, मृदुता आणि साधुता वाढतील. देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. मी जी जी चांगली कृत्ये केली आहेत, त्यांचे लोकांनी अनुकरण केले आहे आणि लोक ती आचरणात आणत आहेत. यामुळे त्यांची प्रगती झाली आहे आणि पुढेही होईल: माता-पित्यांची आज्ञा पाळण्यात, वडीलधाऱ्यांची आज्ञा पाळण्यात, वृद्धांशी सौजन्याने वागण्यात; ब्राह्मण आणि श्रमण, म्हणजे फिरते तपस्वी, यांच्याशी, गरीब आणि दुःखी यांच्याशी, आणि दास-नोकरांशीसुद्धा सौजन्याने वागण्यात. स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा.
नियम आणि मनपरिवर्तन
देवानंपिय … यदसि लाजा हेवं आहा मुनिसानं चु या इयं धंमवढि वढिता दुवेहि येव आकालेहि धंमनियमेन च निझतिया च तत चु लहु से धंमनियमे निझतिया व भुये धंमनियमे चु खो एस ये मे इयं कटे इमानि च इमानि जातानि अवधियानि अंनानि पि चु बहुक… धंमनियमानि यानि मे कटानि निझतिया व चु भुये मुनिसानं धंमवढि वढिता अविहिंसाये भुतानं अनालंभाये पानानं से एताये अथाये इयं कटे पुतापपोतिके चंदमसुलियिके होतु ति तथा च अनुपटीपजंतु ति हेवं हि अनुपटीपजंतं हिदतपालते आलधे होति सतविसतिवसाभिसितेन मे इयं धंमलिबि लिखापापिता ति एतं देवानंपिये आहा इयं धंमलिबि अत अथि सिलाथंभानि वा सिलाफलकानि वा तत कटविया एन एस चिलठितिके सिया
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. लोकांमधली ही धर्मवृद्धी दोनच मार्गांनी साधली आहे: धर्मनियमांनी आणि मनपरिवर्तनाने. आणि या दोहोंपैकी धर्मनियमांचे महत्त्व थोडे; मनपरिवर्तनाने ती कितीतरी अधिक वाढते. धर्मनियम म्हणजे हे: काही प्राणी मारू नयेत, अशी आज्ञा मी दिली आहे. पण मी केलेले इतरही अनेक धर्मनियम आहेत. मनपरिवर्तनाने मात्र लोकांमधली धर्मवृद्धी कितीतरी अधिक साधली आहे, कारण त्यामुळे लोक जीवांना इजा न करण्याकडे आणि प्राण्यांची हत्या न करण्याकडे वळतात. ही आज्ञा या हेतूने दिली आहे: माझे पुत्र आणि पणतू राज्य करतील तोपर्यंत आणि चंद्र-सूर्य प्रकाशतील तोपर्यंत ती टिकावी आणि लोकांनी तिचे अनुसरण करावे. कारण तिचे अनुसरण करणाऱ्याला या लोकीचे आणि परलोकीचे सुख मिळते. राज्याभिषेकाला सत्तावीस वर्षे झाल्यावर मी हा धर्मलेख लिहवला. याविषयी देवांचा प्रिय म्हणतो: हा धर्मलेख दीर्घ काळ टिकावा म्हणून जेथे जेथे शिलास्तंभ किंवा शिलाफलक असतील, तेथे तेथे तो कोरला पाहिजे. स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा.
या लेखाविषयी
॥ स्तंभलेख ७, दिल्ली-टोपरा ॥
राज्याभिषेकाला सत्तावीस वर्षे झाल्यावर राजा येथे धर्मासाठी आपण केलेल्या सर्व कामांचा आढावा घेतो. सर्व लेखांत हा सर्वांत मोठा आहे, असे इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ नोंदवतात; आणि तो फक्त दिल्ली-टोपरा स्तंभावर आढळतो. येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे; आपले भाषांतर त्यांच्याच भाषांतराला आणि विभागणीला अनुसरते. संघ म्हणजे बौद्ध भिक्षुसंघ; आजीविक हा तपस्व्यांचा एक संप्रदाय; निर्ग्रंथ म्हणजे जैन, असे स्मिथ म्हणतात. कोस हे अंतराचे एक माप आहे. हुल्श यांच्या वाचनात विहिरी “दर आठ कोसांवर” आहेत. ते नोंदवतात की आठ कोसांचे एक योजन होते, म्हणजे सुमारे नऊ मैल, सैन्याची एका दिवसाची मजल; अर्ध्या मैलाहून थोड्याच अंतरावर विहिरी खणणे फारच उधळपट्टीचे झाले असते. स्मिथ “दर अर्ध्या कोसावर” असे वाचतात, आणि पायऱ्यांच्या जागी विश्रामगृहे. हुल्श नोंदवतात की “मनपरिवर्तन” याचा शब्दशः अर्थ “ध्यान करायला लावणे” असा आहे. थॉमस यांना अनुसरून ते पुढे सांगतात की या शब्दाचा अर्थ चिंतन असा आहे. स्मिथ (१९२०) “धर्मावरचे चिंतन” असा अर्थ देतात. हुल्श असेही नोंदवतात की दगडावर अशा काही खुणा आहेत, ज्यांमुळे शेवटची आज्ञा राजाच्या पुत्रांविषयीच्या शब्दांच्या आधी जाऊ शकते.