अशोकाचे शिलालेख
धर्माची ओढ
देवानंपिये पियदसि लाज हेवं आहा सडुवीसतिवसअभिसितेन मे इयं धंमलिपि लिखापिता हिदतपालते दुसंपटिपादये अंनत अगाया धंमकामताया अगाय पलीखाया अगाय सुसूयाया अगेन भयेना अगेन उसाहेना एस चु खो मम अनुसथिया धंमापेखा धंमकामता चा सुवे सुवे वढिता वढीसति चेवा पुलिसा पि च मे उकसा चा गेवया चा मझिमा चा अनुविधीयंती संपटिपादयंति चा अलं चपलं समादपयितवे हेमेवा अंतमहामाता पि एस हि विधि या इयं धंमेन पालना धंमेन विधाने धंमेन सुखियना धंमेन गोती ति
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. राज्याभिषेकाला सव्वीस वर्षे झाल्यावर मी हा धर्मलेख लिहवला. धर्माविषयी मोठे प्रेम, काळजीपूर्वक परीक्षण, मोठी आज्ञाधारकता, पापाचे मोठे भय आणि मोठा उत्साह यांच्याशिवाय या लोकातील आणि परलोकातील सुख मिळवणे कठीण आहे. पण माझ्या शिकवणीमुळे धर्माविषयीचा हा आदर आणि धर्माविषयीचे हे प्रेम दिवसेंदिवस वाढले आहे, आणि आणखी वाढेल. आणि माझे प्रतिनिधीही, उच्च, कनिष्ठ आणि मध्यम दर्जाचे, याचे अनुसरण करतात आणि याचे आचरण करतात. आणि म्हणून ते चंचल लोकांनाही चालना देऊ शकतात. सीमावासीयांवर नेमलेले महामात्र, म्हणजे उच्च अधिकारी, हेही तसेच करतात. कारण त्यांची शिकवण हीच आहे: धर्माने पालन करणे, धर्माने कारभार चालवणे, धर्माने सुख देणे, आणि धर्माने आपल्या वाणीचे रक्षण करणे. स्तंभलेख १, दिल्ली-टोपरा.
या लेखाविषयी
॥ स्तंभलेख १, दिल्ली-टोपरा ॥
राजा सांगतो की सुख धर्माने मिळते, आणि त्याचे अधिकारी धर्माने कारभार करतात. हा स्तंभलेखांपैकी पहिला लेख आहे; स्मिथ त्याला संपूर्ण मालिकेची प्रस्तावना म्हणतात. तो दिल्ली-टोपरा स्तंभावर कोरलेला आहे, आणि इतर पाच स्तंभांवरही आहे. येथील प्राकृत पाठ दिल्ली-टोपराच्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. मुखर्जी स्तंभलेखांचा काळ इ.स.पू. २४४ मानतात. राजाने जो जीवनमार्ग शिकवला, त्याला तो धर्म (सदाचार) म्हणतो. स्मिथ समजावतात की त्याचे “प्रतिनिधी” (शब्दशः “पुरुष”) म्हणजे सर्व वरिष्ठ अधिकारी असू शकतील; पण अधिक शक्यता अशी की ते देखरेख करणारे खास अधिकारी असावेत. मुखर्जी नोंदवतात की सीमावासीयांवर नेमलेल्या अधिकाऱ्यांचा उल्लेख येथे प्रथमच येतो. शेवटच्या ओळीत हुल्श हे रक्षण वाणीचे मानतात; स्मिथ फक्त “रक्षण” असे वाचतात, आणि मुखर्जी “संरक्षण” असे.