अशोकाचे शिलालेख
माणसांना व पशूंना औषध
सर्वत विजितम्हि देवानंप्रियस पियदसिनो राञो एवमपि प्रचंतेसु यथा चोडा पाडा सतियपुतो केतलपुतो आ तंबपंणी अंतियको योनराजा ये वा पि तस अंतियकस सामीपं राजानो सर्वत्र देवानंप्रियस प्रियदसिनो राञो द्वे चिकीछ कता मनुसचिकीछा च पसुचिकीछा च ओसुढानि च यानि मनुसोपगानि च पसोपगानि च यत यत नास्ति सर्वत्रा हारापितानि च रोपापितानि च मूलानि च फलानि च यत यत्रा नास्ति सर्वत हारापितानि च रोपापितानि च पंथेसू कूपा च खानापिता व्रछा च रोपापिता परिभोगाय पसुमनुसानं
देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाच्या राज्यात सर्वत्र, आणि त्याच्या सीमेवरच्या लोकांतही, जसे चोळ, पांड्य, सतियपुत, केतलपुत, अगदी ताम्रपर्णीपर्यंत, यवन राजा अँटिओकस, आणि या अँटिओकसचे शेजारी असलेले राजे: सर्वत्र देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाने दोन प्रकारची चिकित्सा सुरू केली, माणसांची चिकित्सा आणि पशूंची चिकित्सा. आणि जेथे जेथे माणसांना हितकारक आणि पशूंना हितकारक औषधी वनस्पती नव्हत्या, तेथे सर्वत्र त्या आणवून लावण्यात आल्या. जेथे जेथे मुळे आणि फळे नव्हती, तेथे सर्वत्र ती आणवून लावण्यात आली. रस्त्यांच्या कडेला पशूंच्या आणि माणसांच्या उपयोगासाठी विहिरी खणण्यात आल्या आणि झाडे लावण्यात आली. गिरिलेख २, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख २, गिरनार ॥
हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. त्यात वर्ष दिलेले नाही. याच्या प्रती इतर ठिकाणीही आहेत, त्यांत कालसी, शाहबाजगढी आणि मानसेहरा ही ठिकाणे आहेत. शाहबाजगढीची प्रत लहान आहे: तिच्यात मुळे आणि फळे नाहीत, आणि फक्त विहिरी आहेत, झाडे नाहीत. स्मिथ समजावतात की चोळ आणि पांड्य ही दूर दक्षिणेतील राज्ये होती. हुल्श यांच्या मते “केतलपुत” ही चूक आहे; तेथे केरलपुत्र, म्हणजे केरळचा राजा, असायला हवे, जसे मानसेहराच्या प्रतीत आहे. सतियपुत अनिश्चित आहे: स्मिथ यांच्या मते ते कोइंबतूरमध्ये सत्यमंगलमजवळ होते; भांडारकर सातपुते या मराठा आडनावाची नोंद करतात. ताम्रपर्णी म्हणजे भांडारकर आणि मुखर्जी यांच्या मते सिंहलद्वीप, तर स्मिथ यांच्या मते तिरुनेलवेलीची नदी; हुल्श दोन्ही देतात. अँटिओकस म्हणजे स्मिथ यांच्या मते सीरियाचा अँटिओकस दुसरा, आणि हुल्श यांच्या मते बहुधा तोच. “चिकित्सा” याचा अर्थ ब्यूलर यांनी “रुग्णालये” असा घेतला; स्मिथ तो रुग्णालयांचाही समावेश असलेला व्यापक शब्द मानतात. मुखर्जी यांच्या मते त्याचा अर्थ वैद्य, औषधे आणि उपचारांची ठिकाणे असा आहे.