अशोकाचे शिलालेख
यज्ञात बळी नाही
इयं धंमलिपी देवानंप्रियेन प्रियदसिना राञा लेखापिता इध न किंचि जीवं आरभित्पा प्रजूहितव्यं न च समाजो कतव्यो बहुकं हि दोसं समाजम्हि पसति देवानंप्रियो प्रियदसि राजा अस्ति पि तु एकचा समाजा साधुमता देवानंप्रियस प्रियदसिनो राञो पुरा महानसम्हि देवानंप्रियस प्रियदसिनो राञो अनुदिवसं बहूनि प्राणसतसहस्रानि आरभिसु सूपाथाय से अज यदा अयं धंमलिपी लिखिता ती एव प्राणा आरभरे सूपाथाय द्वो मोरा एको मगो सो पि मगो न ध्रुवो एते पि त्री प्राणा पछा न आरभिसरे
हा धर्मलेख देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा याच्या आज्ञेने लिहिला आहे. येथे कोणत्याही प्राण्याला मारून त्याचा यज्ञात बळी देऊ नये. आणि कोणताही समाज (उत्सवाचा मेळा) भरवू नये. कारण देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाला समाजांत पुष्कळ दोष दिसतात. तरीही काही प्रकारचे समाज देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा चांगले मानतो. पूर्वी देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाच्या पाकशाळेत मांसाच्या पदार्थांसाठी रोज कित्येक लाख प्राणी मारले जात. पण आता, हा धर्मलेख लिहिला जात असताना, मांसाच्या पदार्थांसाठी रोज फक्त तीनच प्राणी मारले जातात: दोन मोर आणि एक हरीण. ते हरीणही नेहमी मारले जात नाही. हे तीन प्राणीही पुढे मारले जाणार नाहीत. गिरिलेख १, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख १, गिरनार ॥
हा चौदा गिरिलेखांपैकी पहिला लेख आहे. तो गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे. येथील प्राकृत पाठ गिरनारच्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. स्मिथ नोंदवतात की या लेखात वर्ष दिलेले नाही. हाच लेख कालसी, शाहबाजगढी, मानसेहरा, धौली आणि जौगड येथेही आहे. जौगडची प्रत आणखी सांगते की तो खेपिंगल पर्वतावर लिहिला गेला. स्मिथ नोंदवतात की कालसीच्या प्रतीत कित्येक लाख नव्हे, तर “कित्येक हजार” प्राणी आहेत. भांडारकर समजावतात की धर्म म्हणजे सदाचार, आणि दानाची कृत्ये व त्याला चालना देणारे उपायही. “येथे” म्हणजे कोठे, यावर विद्वानांत मतभेद आहेत: संपूर्ण राज्य (हुल्श), राजधानी (१९०९ मध्ये स्मिथ, आणि मुखर्जी), की फक्त राजाचा स्वतःचा राजवाडा आणि परिवार (भांडारकर). समाजांवर बंदी घालून मग काही समाजांची प्रशंसा का? स्मिथ समजावतात की समाज दोन प्रकारचे होते. एक, प्राण्यांच्या झुंजी, भरपूर मद्य आणि मांस असलेल्या लोकांच्या जत्रा; त्यांच्यावर राजाने बंदी घातली. दुसरे, अर्धधार्मिक नाटके; त्यांची त्याने प्रशंसा केली. मुखर्जी यांना वाटते की कित्येक लाखांचा आकडा बहुधा अतिशयोक्ती असावा.