अशोकाचे शिलालेख
दर पाच वर्षांनी दौरा
देवानंपियो पियदसि राजा एवं आह द्वादसवासाभिसितेन मया इदं आञपितं सर्वत विजिते मम युता च राजूके च प्रादेसिके च पंचसु पंचसु वासेसु अनुसंयानं नियातु एतायेव अथाय इमाय धंमानुसस्टिय यथा अञाय पि कंमाय साधु मातरि च पितरि च सुस्रूसा मित्रसंस्तुतञातीनं बाम्हणसमणानं साधु दानं प्राणानं साधु अनारंभो अपव्ययता अपभाडता साधु परिसा पि युते आञपयिसति गणनायं हेतुतो च व्यंजनतो च
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. राज्याभिषेकाला बारा वर्षे झाल्यावर मी ही आज्ञा दिली. माझ्या राज्यात सर्वत्र युक्त, म्हणजे दुय्यम अधिकारी; रज्जुक, म्हणजे जिल्ह्याचा अधिकारी; आणि प्रादेशिक, म्हणजे प्रांताचा अधिकारी, यांनी दर पाच वर्षांनी पूर्ण दौऱ्यावर निघावे, याच हेतूसाठी, या धर्माच्या शिकवणीसाठी, तसेच इतर कामांसाठीही: “माता-पित्यांची आज्ञा पाळणे चांगले. मित्र, परिचित आणि नातेवाईक यांना, तसेच ब्राह्मण आणि श्रमण, म्हणजे फिरते तपस्वी, यांना दान देणे चांगले. प्राण्यांना न मारणे चांगले. थोडा खर्च आणि थोडा संग्रह चांगला.” उच्च अधिकाऱ्यांची परिषदही युक्तांना या नियमांची नोंद करण्याची आज्ञा देईल; त्या नोंदीत नियमांची कारणे आणि त्यांचे नेमके शब्द, दोन्ही असतील. गिरिलेख ३, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख ३, गिरनार ॥
हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. तो राज्याभिषेकाला बारा वर्षे झाल्यावरचा आहे; स्मिथ नोंदवतात की अशोक गादीवर आल्यानंतर चार वर्षांनी त्याचा राज्याभिषेक झाला, आणि तो आपली वर्षे तेव्हापासून मोजत असे. स्मिथ म्हणतात, शाहबाजगढी, मानसेहरा, धौली आणि जौगड यांसह इतर प्रतींत फारसा फरक नाही. हुल्श नोंदवतात की रज्जुक मुळात जमीन मोजणारा, महसुलाचा अधिकारी होता. “पूर्ण दौरा” म्हणजे हुल्श यांच्या मते आपापल्या कार्यक्षेत्रातून केलेला दौरा, भांडारकर यांच्या मते पाहणीचा दौरा, आणि मुखर्जी यांच्या मते कर्तव्याचा दौरा. १९२० मध्ये स्मिथ यांनी, जायस्वाल यांना अनुसरून, अधिकाऱ्यांची एका जागेवरून दुसऱ्या जागी नियमित बदली असा अर्थ घेतला. शेवटचे वाक्य कठीण आहे. हुल्श, भांडारकर आणि मुखर्जी ही परिषद म्हणजे राजाची मंत्रिपरिषद मानतात. १९०९ मध्ये स्मिथ यांनी असे वाचले की भिक्षुसंघांना त्यांचे भांडार आणि हिशेब तपासण्यासाठी अधिकारी नेमण्यास सांगितले होते. भांडारकर यांना वाटते की युक्तांनी प्रत्येक घराचा खर्च आणि मालमत्ता मोजायची होती.