अशोकाचे शिलालेख
केव्हाही मला कळवा
देवा … सि राजा एवं आह अतिक्रातं अंतरं न भूतप्रुव सव…ल अथकंमे व पटिवेदना वा त मया एवं कतं सवे काले भुंजमानस मे ओरोधनम्हि गभागारम्हि वचम्हि व विनीतम्हि च उयानेसु च सवत्र पटिवेदका स्टिता अथे मे जनस पटिवेदेथ इति सर्वत्र च जनस अथे करोमि य च किंचि मुखतो आञपयामि स्वयं दापकं वा स्रावापकं वा य वा पुन महामात्रेसु आचायिके अरोपितं भवति ताय अथाय विवादो निझती व संतो परिसायं आनंतरं पटिवेदेतव्यं मे सर्वत्र सर्वे काले एवं मया आञपितं
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. पूर्वीच्या काळी कामकाज पाहणे आणि वार्ता आणणे सर्व वेळी होत नसे. पण मी ही व्यवस्था केली आहे. मी जेवत असलो, अंतःपुरात असलो, किंवा माझ्या आतल्या दालनांत असलो, अगदी गोठ्यांजवळ, पालखीत, किंवा उद्यानांत असलो, तरी सर्व वेळी सर्वत्र वार्ता देणारे नेमलेले आहेत; त्यांनी लोकांचे कामकाज मला कळवावे. आणि मी सर्वत्र लोकांचे कामकाज पाहतो. आणि समजा, मी स्वतः तोंडी एखाद्या दानाची किंवा घोषणेची आज्ञा दिली, किंवा एखादे तातडीचे काम महामात्रांवर, म्हणजे उच्च अधिकाऱ्यांवर, सोपवले. जर त्यावर परिषदेत वाद झाला, किंवा कोणी त्याचा पुन्हा विचार व्हावा असे मागितले, तर ते मला लगेच कळवले पाहिजे, कोठेही आणि केव्हाही. अशी मी आज्ञा दिली आहे. गिरिलेख ६, गिरनार.
सर्व लोकांचे हित
नास्ति हि मे तोसो उस्टानम्हि अथसंतीरणाय व कतव्यमते हि मे सर्वलोकहितं तस च पुन एस मूले उस्टानं च अथसंतीरणा च नास्ति हि कंमतरं सर्वलोकहितत्पा य च किंचि पराक्रमामि अहं किंति भूतानं आनंणं गछेयं इध च नानि सुखापयामि परत्रा च स्वगं आराधयंतु त एताय अथाय अयं धंमलिपी लेखापिता किंति चिरं तिस्टेय इति तथा च मे पुत्रा पोता च प्रपोत्रा च अनुवतरं सवलोकहिताय दुकरं तु इदं अञत्र अगेन पराक्रमेन
कारण माझ्या प्रयत्नाने किंवा कामकाज उरकण्याने माझे कधीच समाधान होत नाही. कारण सर्व लोकांचे हित हे मी माझे कर्तव्य मानतो. आणि त्याचे मूळ हे आहे: प्रयत्न आणि कामकाज उरकणे. कारण सर्व लोकांच्या हितापेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे काम नाही. आणि मी जो काही प्रयत्न करतो, तो यासाठी करतो की जीवांचे ऋण मी फेडावे: या लोकात त्यांना सुखी करावे, आणि परलोकात त्यांना स्वर्ग लाभावा. हा धर्मलेख या हेतूसाठी लिहिला आहे: तो दीर्घकाळ टिकावा, आणि माझ्या पुत्रांनी, नातवांनी आणि पणतूंनी सर्व लोकांच्या हितासाठी त्याप्रमाणे वागावे. पण मोठ्या प्रयत्नाशिवाय हे करणे कठीण आहे. गिरिलेख ६, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख ६, गिरनार ॥
हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. त्यात वर्ष दिलेले नाही. याच्या प्रती कालसी, शाहबाजगढी, मानसेहरा, धौली आणि जौगड येथेही आहेत; स्मिथ नोंदवतात की कालसीच्या प्रतीत “पुत्र आणि पत्नी” आहे, आणि शाहबाजगढी व मानसेहरा येथे पणतू वगळले आहेत. या ठिकाणांच्या वाचनावर मतभेद आहेत. “गोठ्यांजवळ” हे हुल्श यांच्या वाचनानुसार आहे: ब्यूलर यांनी “शौचालयात” असे वाचले, आणि १९०९ मध्ये स्मिथ यांनी “माझ्या खासगी खोलीत”. “पालखी” याऐवजी भांडारकर “घोड्यावर” असे वाचतात, तर मुखर्जी, सेनार यांना अनुसरून, “धर्मशिक्षणाची जागा” असे. १९०९ मध्ये स्मिथ यांनी भिक्षुसंघांतील वाद किंवा फसवणूक असा अर्थ घेतला. १९२० मध्ये त्यांनी, हुल्श यांच्याप्रमाणे, परिषद म्हणजे राजाची मंत्रिपरिषद मानली, जेथे मते विभागली जातात किंवा एखादे काम पुढे ढकलले जाते. स्मिथ यांना राजाची ही वचने राज्यशास्त्रावरच्या जुन्या ग्रंथांत, उदाहरणार्थ अर्थशास्त्रात, आढळतात.