अशोकाचे शिलालेख
धर्ममंगल
देवानंपियो प्रियदसि राजा एव आह अस्ति जनो उचावचं मंगलं करोते आबाधेसु वा आवाहवीवाहेसु वा पुत्रलाभेसु वा प्रवासंम्हि वा एतम्ही च अञम्हि च जनो उचावचं मंगलं करोते एत तु महिडायो बहुकं च बहुविधं च छुदं च निरथं च मंगलं करोते त कतव्यमेव तु मगलं अपफलं तु खो एतारिसं मंगलं अयं तु महाफले मंगले य धंममंगले ततेत दासभतकम्हि सम्यप्रतिपती गुरूनं अपचिति साधु पाणेसु सयमो साधु बम्हणसमणानं साधु दानं एत च अञ च एतारिसं धंममंगलं नाम
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. लोक नाना प्रकारची मंगलकृत्ये करतात: आजारपणात, मुलाच्या किंवा मुलीच्या विवाहात, पुत्रजन्माच्या वेळी, किंवा प्रवासाला निघताना. अशा आणि इतर प्रसंगी लोक नाना प्रकारची मंगलकृत्ये करतात. पण अशा प्रसंगी स्त्रिया अनेक प्रकारची पुष्कळ मंगलकृत्ये करतात; ती क्षुद्र आणि निरर्थक असतात. मंगलकृत्ये तर केलीच पाहिजेत. पण अशा प्रकारची मंगलकृत्ये थोडे फळ देतात. हे मंगल मात्र मोठे फळ देते: धर्ममंगल. त्यात या गोष्टी येतात: दास आणि नोकर यांच्याशी योग्य आदराची वागणूक, वडीलधाऱ्यांचा मान, प्राण्यांशी सौम्यपणा, आणि ब्राह्मण व श्रमण, म्हणजे फिरते तपस्वी, यांना दान. या आणि अशा इतर गोष्टींना धर्ममंगल म्हणतात. गिरिलेख ९, गिरनार.
धर्मासारखे दान नाही
त वतव्यं पिता व पुतेन वा भात्रा वा स्वामिकेन वा इदं साधु इदं कतव्य मंगलं आव तस अथस निस्टानाय अस्ति च पि वुतं साधु दन इति न तु एतारिसं अस्ता दानं व अनगहो व यारिसं धंमदानं व धमनुगहो व त तु खो मित्रेन व सुहदयेन वा ञतिकेन व सहायन व ओवादितव्यं तम्हि तम्हि पकरणे इदं कचं इदं साध इति इमिना सक स्वगं आराधेतु इति कि च इमिना कतव्यतरं यथा स्वगारधी
म्हणून पित्याने, किंवा पुत्राने, किंवा भावाने, किंवा मालकाने असे सांगावे: “हे चांगले आहे. आपले उद्दिष्ट साध्य होईपर्यंत हे आचरले पाहिजे.” असेही म्हटले जाते: “दान चांगले आहे.” पण धर्माच्या दानासारखे दुसरे दान नाही, आणि धर्माच्या अनुग्रहासारखा दुसरा अनुग्रह नाही. म्हणून मित्राने, किंवा हितचिंतकाने, किंवा नातेवाइकाने, किंवा सोबत्याने त्या त्या प्रसंगी दुसऱ्याला आग्रहाने सांगावे: “हे केले पाहिजे. हे चांगले आहे. याने स्वर्ग मिळवता येतो.” आणि स्वर्ग मिळवण्यापेक्षा अधिक करण्याजोगे काय आहे? गिरिलेख ९, गिरनार.
दुसरा शेवट
ए हि इतले मगले संसयिक्ये से सिया व तं अठं निवटेया सिया पुना नो हिदलोकिके चेव से इयं पुना धंममगले अकालिक्ये हंचे पि तं अठं नो निटेति हिद अठं पलत अनंतं पुना पवसति हंचे पुन तं अठं निवतेति हिदा ततो उभयेसं लधे होति हिद चा से अठे पलत चा अनंतं पुना पसवति तेना धंममगलेना
कालसी, शाहबाजगढी आणि मानसेहरा येथे या लेखाचा शेवट वेगळा आहे: कारण इतर मंगलकृत्यांचे फळ संशयाचे असते. त्यांनी उद्दिष्ट साध्य होईल, किंवा होणारही नाही. आणि ती फक्त या लोकातच फळ देतात. पण हे धर्ममंगल काळाने बांधलेले नाही. त्याने या लोकात उद्दिष्ट साध्य झाले नाही, तरी परलोकात अनंत पुण्य निर्माण होते. पण या लोकात उद्दिष्ट साध्य झाले, तर दोन्ही लाभ होतात: येथे उद्दिष्ट, आणि परलोकात अनंत पुण्य, त्या धर्ममंगलामुळे. गिरिलेख ९, कालसी.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख ९, गिरनार ॥
लोक नशिबासाठी करतात त्या विधींपेक्षा राजा धर्ममंगल, म्हणजे योग्य आचरण, श्रेष्ठ मानतो. हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे, आणि दुसऱ्या शेवटासाठी कालसीच्या प्रतीचे, हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. त्यात वर्ष दिलेले नाही. हुल्श नोंदवतात की धौली आणि जौगड येथे गिरनारसारखा शेवट आहे; कालसी, शाहबाजगढी आणि मानसेहरा येथे दुसरा. स्मिथ यांच्या मते मंगल म्हणजे अदृश्य शक्तींची कृपा मिळवण्यासाठी केलेला कोणताही विधी; स्मिथ आणि मुखर्जी नोंदवतात की अशा काही विधींत प्राण्यांची हत्या होत असे. “स्त्रिया” याऐवजी कालसी येथे “माता आणि पत्नी” आहे. कालसी येथे सांगायच्या शब्दांचा शेवट “मी हे करीन” असा आहे; शाहबाजगढी येथे “ते साध्य झाल्यावर मी हे पुन्हा करीन” असा.