अशोकाचे शिलालेख
रज्जुकांचा न्यायाधिकार
देवानंपिये पियदसि लाज हेवं आहा सडुवीसतिवसअभिसितेन मे इयं धंमलिपि लिखापिता लजूका मे बहूसु पानसतसहसेसु जनसि आयता तेसं ये अभिहाले वा दंडे वा अतपतिये मे कटे किंति लजूका अस्वथ अभीता कंमानि पवतयेवू जनस जानपदसा हितसुखं उपदहेवू अनुगहिनेवु चा सुखीयनदुखीयनं जानिसंति धंमयुतेन च वियोवदिसंति जनं जानपदं किंति हिदतं च पालतं च आलाधयेवू ति
देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा असे म्हणतो. राज्याभिषेकाला सव्वीस वर्षे झाल्यावर मी हा धर्मलेख लिहवला. माझे रज्जुक, म्हणजे जिल्ह्याचे अधिकारी, लोकांमध्ये काम करत आहेत. अनेक लाख माणसांवर त्यांची नेमणूक आहे. बक्षिसे आणि शिक्षा मी त्यांच्या स्वतःच्या निर्णयावर सोपवल्या आहेत. यामागचा हेतू असा की रज्जुकांनी आत्मविश्वासाने आणि निर्भयपणे आपले काम करावे, जनपदातील लोकांचे हित आणि सुख साधावे, आणि त्यांच्यावर उपकार करावेत. लोकांना आनंद कसा द्यावा आणि दुःख कसे द्यावे, हे ते जाणतील. आणि धर्मनिष्ठ लोकांमार्फत ते जनपदातील लोकांना असा उपदेश करतील की त्यांना या लोकात आणि परलोकात सुख मिळावे. स्तंभलेख ४, दिल्ली-टोपरा.
शहाण्या दाईसारखे
लजूका पि लघंति पटिचलितवे मं पुलिसानि पि मे छंदंनानि पटिचलिसंति ते पि च कानि वियोवदिसंति येन मं लजूका चघंति आलाधयितवे अथा हि पजं वियताये धातिये निसिजितु अस्वथे होति वियत धाति चघति मे पजं सुखं पलिहटवे हेवं ममा लजूका कटा जानपदस हितसुखाये येन एते अभीता अस्वथ संतं अविमना कंमानि पवतयेवू ति एतेन मे लजूकानं अभिहाले व दंडे वा अतपतिये कटे
रज्जुकांनीही माझी आज्ञा पाळली पाहिजे. माझी इच्छा जाणणाऱ्या माझ्या प्रतिनिधींचीही आज्ञा ते पाळतील. आणि हे प्रतिनिधीही त्या लोकांना उपदेश करतील, यासाठी की रज्जुकांना मला प्रसन्न करता यावे. एखादा माणूस आपले मूल शहाण्या दाईच्या हाती सोपवतो, तेव्हा तो निश्चिंत होतो. त्याला वाटते, “ही शहाणी दाई माझ्या मुलाला चांगले सांभाळू शकेल.” त्याचप्रमाणे जनपदातील लोकांच्या हितासाठी आणि सुखासाठी मी रज्जुकांची नेमणूक केली आहे. त्यांनी निर्भयपणे, आत्मविश्वासाने आणि शांत मनाने आपले काम करावे. या हेतूसाठी मी बक्षिसे आणि शिक्षा रज्जुकांच्या स्वतःच्या निर्णयावर सोपवल्या आहेत. स्तंभलेख ४, दिल्ली-टोपरा.
मृत्युदंड झालेल्यांना तीन दिवस
इछितविये हि एसा किंति वियोहालसमता च सिय दंडसमता चा अव इते पि च मे आवुति बंधनबधानं मुनिसानं तीलितदंडानं पतवधानं तिंनि दिवसानि मे योते दिंने नातिका व कानि निझपयिसंति जीविताये तानं नासंतं वा निझपयिता दानं दाहंति पालतिकं उपवासं व कछंति इछा हि मे हेवं निलुधसि पि कालसि पालतं आलाधयेवू ति जनस च वढति विविधे धंमचलने संयमे दानसविभागे ति
कारण हे इष्ट आहे: न्यायनिवाड्यात समता असावी, आणि शिक्षेतही समता असावी. आणि माझा आदेश इथपर्यंतही जातो: तुरुंगात पडलेल्या, शिक्षा ठोठावलेल्या आणि मृत्युदंड झालेल्या माणसांना मी तीन दिवसांची मुदत दिली आहे. अशा रीतीने त्यांचे नातेवाईक त्यांच्या जीवदानासाठी रज्जुकांचे मन वळवतील. किंवा त्यांच्यासाठी विनवणी करणारे कोणी नसेल, तर मृत्युदंड झालेले लोक परलोकातील सुखासाठी दान देतील, किंवा उपवास करतील. कारण माझी इच्छा अशी आहे: त्यांचे मुदतीचे दिवस संपले तरी त्यांना परलोकात सुख मिळावे. आणि अशा रीतीने लोकांमध्ये अनेक प्रकारचे धर्माचरण वाढते, संयम वाढतो, आणि दानाचे वाटपही वाढते. स्तंभलेख ४, दिल्ली-टोपरा.
या लेखाविषयी
॥ स्तंभलेख ४, दिल्ली-टोपरा ॥
राजा आपल्या रज्जुकांना न्याय करण्याचा आणि शिक्षा देण्याचा अधिकार देतो, आणि मृत्युदंड झालेल्या प्रत्येक माणसाला तीन दिवसांची मुदत देतो. हा लेख दिल्ली-टोपरा स्तंभावर कोरलेला आहे, आणि इतर पाच स्तंभांवरही आहे. येथील प्राकृत पाठ दिल्ली-टोपराच्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. रज्जुकांच्या हाती लाखो लोक होते; स्मिथ त्यांना राज्यपाल म्हणतात. स्मिथ म्हणतात की “प्रतिनिधी” (शब्दशः “पुरुष”) हे असे अधिकारी होते, ज्यांचे नेमके स्थान अजून ठरवता येत नाही. तीन दिवसांचा अर्थ वेगवेगळ्या प्रकारे लावला जातो. हुल्श यांना वाटते की नातेवाइकांच्या विनवणीबरोबर सुटकेसाठी खंडणीही भरली जात असे. स्मिथ (१९२०) यांच्या मते नातेवाईक खटल्याच्या फेरविचाराची मागणी करत; भांडारकर यांच्या मते ते रज्जुकांचे मन मृदू करत. “त्यांचे मुदतीचे दिवस संपले तरी” याऐवजी स्मिथ (१९०९) आणि भांडारकर “तुरुंगवासात असताना” असे वाचतात. स्मिथ नोंदवतात की राजा तरीही माणसांना मृत्युदंड देत असे; तीन दिवसांची का होईना, मुदत ही नवी गोष्ट होती.