अशोकाचे शिलालेख
धर्माचा घोष
अतिकातं अंतरं बहूनि वाससतानि वढितो एव प्राणारंभो विहिंसा च भूतानं ञातीसु असंप्रतिपती ब्राम्हणस्रमणानं असंप्रतीपती त अज देवानंप्रियस प्रियदसिनो राञो धंमचरणेन भेरीघोसो अहो धंमघोसो विमानदर्सणा च हस्तिदसणा च अगिखंधानि च अञानि च दिव्यानि रूपानि दसयित्पा जनं यारिसे बहूहि वाससतेहि न भूतपुवे तारिसे अज वढिते देवानंप्रियस प्रियदसिनो राञो धंमानुसस्टिया अनारंभो प्राणानं अविहीसा भूतानं ञातीनं संपटिपती ब्रम्हणसमणानं संपटिपती मातरि पितरि सुस्रुसा थैरसुस्रुसा एस अञे च बहुविधे धंमचरणे वढिते
पूर्वीच्या काळी, कित्येक शेकडो वर्षे, प्राण्यांची हत्या आणि जीवांची हिंसा वाढतच गेली. तसाच नातेवाइकांचा अनादर, आणि ब्राह्मण व श्रमण, म्हणजे फिरते तपस्वी, यांचा अनादरही वाढत गेला. पण आता देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा धर्माचे आचरण करतो, म्हणून भेरीचा घोष धर्माचा घोष झाला आहे. तो लोकांना स्वर्गीय विमानांच्या प्रतिमा, हत्तींच्या प्रतिमा, अग्नीचे पुंज आणि इतर दिव्य रूपे दाखवतो. देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाच्या धर्माच्या शिकवणीमुळे, कित्येक शेकडो वर्षांत वाढल्या नव्हत्या अशा या गोष्टी आता वाढल्या आहेत: प्राण्यांना न मारणे, जीवांची हिंसा न करणे, नातेवाइकांचा आदर, ब्राह्मण आणि श्रमण यांचा आदर, माता-पित्यांची आज्ञा पाळणे, आणि वृद्धांची आज्ञा पाळणे. अशा रीतीने आणि इतर अनेक रीतींनी धर्माचरण वाढले आहे. गिरिलेख ४, गिरनार.
सर्वश्रेष्ठ काम
वढयिसति चेव देवानंप्रियो प्रियदसि राजा धंमचरणं इदं पुत्रा च पोत्रा च प्रपोत्रा च देवानंप्रियस प्रियदसिनो राञो प्रवधयिसंति इदं धंमचरणं आव सवटकपा धंमम्हि सीलम्हि तिस्टंतो धंमं अनुसासिसंति एस हि सेस्टे कंमे य धंमानुसासनं धंमचरणे पि न भवति असीलस त इमम्हि अथम्हि वधी च अहीनी च साधु एताय अथाय इदं लेखापितं इमस अथस वधि युजंतु हीनि च नो लोचेतव्या द्वादसवासाभिसितेन देवानंप्रियेन प्रियदसिना राञा इदं लेखापितं
आणि देवांचा प्रिय प्रियदर्शी राजा हे धर्माचरण सदैव वाढवत राहील. आणि देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाचे पुत्र, नातू आणि पणतू हे धर्माचरण कल्पांतापर्यंत वाढवतील. धर्मात आणि सदाचारात स्थिर राहून ते धर्माची शिकवण देतील. कारण हेच सर्वश्रेष्ठ काम आहे: धर्माची शिकवण देणे. आणि सदाचार नसलेला माणूस धर्माचरण करू शकत नाही. म्हणून हे कार्य वाढवणे आणि त्याकडे दुर्लक्ष न करणे चांगले. हे या हेतूसाठी लिहिले आहे: त्यांनी याच्या वाढीसाठी स्वतःला वाहून घ्यावे, आणि याकडे होणारे दुर्लक्ष मान्य करू नये. देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाने राज्याभिषेकाला बारा वर्षे झाल्यावर हे लिहवून घेतले. गिरिलेख ४, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख ४, गिरनार ॥
हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. तो राज्याभिषेकाला बारा वर्षे झाल्यावरचा आहे; मुखर्जी यांच्या मते इ.स.पू. २५८. स्मिथ म्हणतात, कालसी, शाहबाजगढी, मानसेहरा आणि धौली यांसह इतर प्रतींत फारसा फरक नाही. स्मिथ आणि मुखर्जी “रणभेरी” असे वाचतात: तिचा घोष धर्माची हाक झाला आहे. हुल्श भांडारकर यांना अनुसरतात: एके काळी युद्धाला बोलावणारी भेरी आता लोकांना धर्म शिकवणाऱ्या देखाव्यांना बोलावते. हे देखावे कोणते होते, यावर मतभेद आहेत. भांडारकर यांना त्यांत एका बौद्ध ग्रंथाने सज्जनांना दिलेली स्वर्गसुखाची वचने दिसतात: आकाशातले महाल, पांढरे हत्ती, अग्नीसारखी तेजस्वी शरीरे. हुल्श यांना वाटते की अग्नीचे पुंज म्हणजे दुसऱ्या लोकातील तेजस्वी जीव असावेत. स्मिथ यांच्या मते हे मूर्तींचे रथ असलेल्या पृथ्वीवरच्या मिरवणुका आणि मोठ्या होळ्या असावेत; अशा मिरवणुका चिनी यात्रेकरू फाहियान यांनी शतकांनंतर पाटलिपुत्रात पाहिल्या. शाहबाजगढीच्या प्रतीत “रोषणाई” आहे.