अशोकाचे शिलालेख
तोसलीच्या न्यायाधीशांना
देवानंपियस वचनेन तोसलियं महामात नगलवियोहालका वतविय अं किछि दखामि हकं तं इछामि किंति कंमन पटिपादयेहं दुवालते च आलभेहं एस च मे मोख्यमत दुवाल एतसि अठसि अं तुफेसु अनुसथि तुफे हि बहूसु पानसहसेसुं आयत पनयं गछेम सु मुनिसानं सवे मुनिसे पजा ममा अथा पजाये इछामि हकं किंति सवेन हितसुखेन हिदलोकिकपाललोकिकेन यूजेवू ति तथा … मुनिसेसु पि इछामि हकं नो च पापुनाथ आवगमुके इयं अठे केछ व एकपुलिसे … नाति एतं से पि देसं नो सवं देखत हि तुफे एतं सुविहिता पि
देवांच्या प्रियाच्या वचनाने तोसली येथील महामात्रांना, म्हणजे उच्च अधिकाऱ्यांना, हे सांगावे. ते नगराचे न्यायाधीश आहेत. जे काही मला योग्य दिसते, ते आचरणात आणण्याचा आणि नाना उपायांनी घडवून आणण्याचा मी प्रयत्न करतो. आणि यासाठी तुम्हाला शिकवण देणे, हा मी मुख्य उपाय मानतो. कारण लोकांचे प्रेम मिळवावे म्हणून तुम्हाला अनेक हजार लोकांवर नेमले आहे. सर्व माणसे माझी मुले आहेत. माझ्या स्वतःच्या मुलांना या लोकात आणि परलोकात सर्व प्रकारचे हित आणि सुख लाभावे, अशी माझी इच्छा आहे. तीच इच्छा मी सर्व माणसांविषयीही बाळगतो. पण माझा हा हेतू किती दूरवर जातो, हे तुम्हाला उमगत नाही. एखाद्याच माणसाला तो उमगतो, आणि त्यालाही अंशतः, पूर्णपणे नाही. तुम्ही सुस्थितीत असलात, तरी आता तुम्ही याकडे लक्ष दिले पाहिजे. कलिंग लेख १, धौली.
राग नको, घाई नको
नितियं एकपुलिसे पि अथि ये बंधनं वा पलिकिलेसं वा पापुनाति तत होति अकस्मा तेन बधनंतिक अंने च … हु जने दविये दुखीयति तत इछितविये तुफेहि किंति मझं पटिपादयेमा ति इमेहि चु जातेहि नो संपटिपजति इसाय आसुलोपेन निठूलियेन तूलनाय अनावूतिय आलसियेन किलमथेन से इछितविये किंति एते जाता नो हुवेवु ममा ति एतस च सवस मूले अनासुलोपे अतूलना च नितियं ए किलंते सिया न ते उगछ संचलितविये तु वटितविये एतविये वा हेवंमेव ए दखेय तुफाक तेन वतविये आनंने देखत हेवं च हेवं च देवानंपियस अनुसथि से महाफले ए तस संपटिपाद महाअपाये असंपटिपति विपटिपादयमीने हि एतं नथि स्वगस आलधि नो लाजालधि दुआहले हि इमस कंमस मे कुते मनोअतिलेके संपटिपजमीने चु एतं स्वगं आलाधयिसथ मम च आननियं एहथ
न्यायाच्या कामात असे घडते की एखाद्या एकट्या माणसाला कैद किंवा कठोर वागणूक भोगावी लागते. मग योगायोगाने त्याला कैद संपवणारा हुकूम मिळतो, आणि इतर अनेक लोक दुःख भोगतच राहतात. अशा वेळी सर्वांना सारखे वागवण्याचा तुम्ही प्रयत्न केला पाहिजे. पण या दोषांमुळे माणूस तसे वागत नाही: मत्सर, राग, क्रूरता, घाई, सरावाचा अभाव, आळस आणि थकवा. हे दोष तुमच्यात उपजू नयेत, असा प्रयत्न तुम्ही केला पाहिजे. आणि या सगळ्याचे मूळ म्हणजे राग नसणे आणि घाई नसणे. जो न्यायाच्या कामात थकतो, तो उठणार नाही. पण माणसाने हालचाल केली पाहिजे, चालत राहिले पाहिजे, आणि पुढे गेले पाहिजे. जो याकडे लक्ष देतो, त्याने तुम्हाला सांगितले पाहिजे: “राजाचे ऋण फेडण्याची काळजी घ्या. देवांच्या प्रियाची शिकवण अशी अशी आहे.” याचे पालन केल्याने मोठे फळ मिळते; पालन न केल्याने मोठा अपाय होतो. कारण याचे पालन न करणाऱ्याला स्वर्गही मिळत नाही, आणि राजाची कृपाही मिळत नाही. कोणी हे कर्तव्य वाईट रीतीने केले, तर माझे मन कसे प्रसन्न होईल? पण तुम्ही याचे पालन केले, तर तुम्हाला स्वर्ग मिळेल, आणि माझे जे ऋण तुम्ही लागता, तेही तुम्ही फेडाल. कलिंग लेख १, धौली.
दौऱ्यावरचे अधिकारी
इयं च लिपि तिसनखतेन सोतविया अंतला पि च तिसेन खनसि खनसि एकेन पि सोतविय हेवं च कलंतं तुफे चघथ संपटिपादयितवे एताये अठाये इयं लिपि लिखित हिद एन नगलवियोहालका सस्वतं समयं यूजेवू ति … नस अकस्मा पलिबोधे व अकस्मा पलिकिलेसे व नो सिया ति एताये च अठाये हकं … मते पंचसु पंचसु वसेसु निखामयिसामि ए अखखसे अचंडे सखिनालंभे होसति एतं अठं जानितु … तथा कलंति अथ मम अनुसथी ति उजेनिते पि चु कुमाले एताये व अठाये निखामयिस … हेदिसमेव वगं नो च अतिकामयिसति तिंनि वसानि हेमेव तखसिलाते पि अदा अ … ते महामाता निखमिसंति अनुसयानं तदा अहापयितु अतने कंमं एतं पि जानिसंति तं पि तथा कलंति अथ लाजिने अनुसथी ति
आणि तिष्य नक्षत्राच्या प्रत्येक दिवशी हा लेख सर्वांनी ऐकला पाहिजे. आणि तिष्याच्या दिवसांच्या मधल्या काळातही वारंवार एकटा माणूसही तो ऐकू शकतो. आणि तुम्ही असे वागलात, तर हे कर्तव्य तुम्ही पार पाडू शकाल. हा लेख येथे पुढील हेतूने लिहिला आहे. नगराच्या न्यायाधीशांनी सदैव असा प्रयत्न करावा की कोणालाही विनाकारण बेड्या पडू नयेत, किंवा विनाकारण कठोर वागणूक मिळू नये. आणि या हेतूसाठी मी दर पाच वर्षांनी एक महामात्र बाहेर पाठवीन. तो कठोर किंवा उग्र नसेल, तर वागण्यात सौम्य असेल. न्यायाधीश हा हेतू लक्षात घेतात का, आणि माझ्या शिकवणीप्रमाणे वागतात का, हे तो जाणून घेईल. आणि उज्जैनहूनही तेथील कारभार पाहणारा राजकुमार याच हेतूसाठी अशाच प्रकारचा माणूस पाठवील. तो तीन वर्षांहून अधिक काळ जाऊ देणार नाही. आणि तक्षशिलेहूनही तसेच. हे महामात्र दौऱ्यावर निघतील, तेव्हा आपली स्वतःची कर्तव्ये न सोडता, न्यायाधीशही राजाच्या शिकवणीप्रमाणे हे पार पाडतात का, हेही ते जाणून घेतील. कलिंग लेख १, धौली.
या लेखाविषयी
॥ कलिंग लेख १, धौली ॥
राजा कलिंगातील, म्हणजे त्याने जिंकलेल्या देशातील, आपल्या नगराच्या न्यायाधीशांना सांगतो: न्यायी राहा, धीर धरा, आणि रागापासून मुक्त राहा. स्मिथ यांच्या वर्णनानुसार हा लेख ओडिशात भुवनेश्वरजवळ धौली येथे खडकावर, एका कोरीव हत्तीच्या खाली कोरलेला आहे. येथील प्राकृत पाठ धौलीच्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे; जौगडची प्रत समापाच्या न्यायाधीशांना उद्देशून आहे. स्मिथ नोंदवतात की कलिंगात हे दोन लेख गिरिलेख ११ ते १३ यांच्या जागी आहेत; आणि त्यांच्या मते या लेखांचा काळ इ.स.पू. सुमारे २५६ किंवा २५५ आहे. स्मिथ या दोन लेखांचे क्रमांक उलटे देतात, आणि या लेखाला कलिंग लेख २ म्हणतात. तिष्य हे एक नक्षत्र आहे; तिष्याच्या दिवशी चंद्र त्या नक्षत्रात असतो. हुल्श यांच्या मते कैद्याची योगायोगाने सुटका होते. पण भांडारकर वाचतात की कठोर वागणुकीमुळे विनाकारण कैद किंवा मृत्यू ओढवतो. मुखर्जी वाचतात की ती योगायोगाने त्याच्या मृत्यूला कारण होते. “कठोर वागणूक” याऐवजी स्मिथ (१९२०) आणि मुखर्जी “यातना” असे वाचतात. कलिंगाचे युद्ध ‘प्राचीन भारताच्या कथा’ या पुस्तकात सांगितले आहे.