अशोकाचे शिलालेख
धर्मयात्रा
अतिकातं अंतरं राजानो विहारयातां ञयासु एत मगव्या अञानि च एतारिसनि अभीरमकानि अहुंसु सो देवानंप्रियो पियदसि राजा दसवर्साभिसितो संतो अयाय संबोधिं तेनेसा धंमयाता एतयं होति बाम्हणसमणानं दसणे च दाने च थैरानं दसणे च हिरंणपटिविधानो च जानपदस च जनस दस्पनं धंमानुसस्टी च धमपरिपुछा च तदोपया एसा भुय रति भवति देवानंपियस प्रियदसिनो राञो भागे अंञे
पूर्वीच्या काळी राजे विहारयात्रांना निघत असत. या यात्रांमध्ये शिकार होत असे, आणि त्याच प्रकारच्या इतर मौजाही. पण देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाच्या राज्याभिषेकाला दहा वर्षे झाल्यावर तो संबोधीला गेला. त्यातून या धर्मयात्रा सुरू झाल्या. या यात्रांमध्ये हे घडते. ब्राह्मण आणि श्रमण, म्हणजे फिरते तपस्वी, यांचे दर्शन घेतले जाते आणि त्यांना दान दिले जाते. वृद्धांचे दर्शन घेतले जाते आणि त्यांना सुवर्ण देऊन आधार दिला जातो. ग्रामीण प्रदेशातल्या लोकांच्या भेटी घेतल्या जातात; प्रसंगाला साजेल तसा त्यांना धर्म शिकवला जातो, आणि त्यांना धर्माविषयी विचारले जाते. देवांच्या प्रिय प्रियदर्शी राजाच्या राज्यकाळाचा हा दुसरा भाग कितीतरी अधिक आनंदाचा होतो. गिरिलेख ८, गिरनार.
या लेखाविषयी
॥ गिरिलेख ८, गिरनार ॥
शिकारीच्या राजेशाही विहारयात्रांची जागा आपल्या धर्मयात्रांनी कशी घेतली, हे राजा सांगतो. हा लेख गुजरातमध्ये जुनागडजवळ गिरनार येथे खडकावर कोरलेला आहे; येथील प्राकृत पाठ त्या प्रतीचे हुल्श यांनी केलेले वाचन आहे. तो राज्याभिषेकानंतरच्या दहाव्या वर्षाविषयी सांगतो. याच्या प्रती कालसी, शाहबाजगढी, धौली आणि जौगड येथेही आहेत; स्मिथ शिलालेखांच्या स्थानांमध्ये मानसेहराचीही नोंद करतात. गिरनारच्या प्रतीत जेथे “राजे” आहे, तेथे कालसी आणि शाहबाजगढी येथे “देवांचे प्रिय” आहे: स्मिथ आणि हुल्श नोंदवतात की ही पदवी त्याच्या आधीच्या राजांचीही होती. संबोधी म्हणजे भगवान बुद्धांना झालेले ज्ञान. भांडारकर आणि मुखर्जी असे मानतात की राजा त्याच्या स्थानी, बोधगयेच्या बोधिवृक्षापाशी, गेला; स्मिथ वाचतात की तो संबोधीच्या मार्गाला लागला. शेवटच्या वाक्यात हुल्श राज्यकाळाचा “हा दुसरा भाग” असे वाचतात; स्मिथ वाचतात की हे आनंद जुन्या आनंदांची जागा घेतात.