अशोकाचे शिलालेख
संघात फूट पाडणारा
देवा … ए ल … पाट … ये केनपि संघे भेतवे ए चुं खो भिखू वा भिखुनि वा संघं भाखति से ओदातानि दुसानि संनंधापयिया आनावाससि आवासयिये हेवं इयं सासने भिखुसंघसि च भिखुनिसंघसि च विंनपयितविये हेवं देवानंपिये आहा हेदिसा च इका लिपी तुफाकंतिकं हुवाति संसलनसि निखिता इकं च लिपिं हेदिसमेव उपासकानंतिकं निखिपाथ ते पि च उपासका अनुपोसथं यावु एतमेव सासनं विस्वंसयितवे अनुपोसथं च धुवाये इकिके महामाते पोसथाये याति एतमेव सासनं विस्वंसयितवे आजानितवे च आवते च तुफाकं आहाले सवत विवासयाथ तुफे एतेन वियंजनेन हेमेव सवेसु कोटविषवेसु एतेन वियंजनेन विवासापयाथा
देवांचा प्रिय … पाटलिपुत्र … कोणालाही संघात फूट पाडता येणार नाही. पण जो कोणी, भिक्षू असो वा भिक्षुणी, संघात फूट पाडील, त्याला पांढरी वस्त्रे नेसायला लावावे आणि संघाला योग्य नसलेल्या निवासात राहायला लावावे. अशा रीतीने ही आज्ञा भिक्षुसंघाला आणि भिक्षुणीसंघालाही कळवली पाहिजे. देवांचा प्रिय असे म्हणतो. या लेखाची एक प्रत तुमच्या कार्यालयात तुमच्याजवळ ठेवलेली असू द्या; आणि अगदी अशीच दुसरी प्रत उपासकांजवळ ठेवा. याच आज्ञेवर त्यांचा विश्वास दृढ व्हावा म्हणून हे उपासक प्रत्येक उपवासाच्या दिवशी येऊ शकतात. आणि नेहमीच प्रत्येक उपवासाच्या दिवशी प्रत्येक महामात्र, म्हणजे उच्च अधिकारी, उपवासाच्या विधीला येईल. याच आज्ञेवर त्याचा विश्वास दृढ व्हावा आणि त्याला ती समजावी, हा त्यामागचा हेतू. आणि तुमचा जिल्हा जेथवर पसरला आहे, तेथवर सर्वत्र या आज्ञेच्या शब्दांनिशी एक अधिकारी पाठवा. त्याचप्रमाणे किल्ल्यांभोवतीच्या सर्व प्रदेशांतही तुमच्या हाताखालच्या अधिकाऱ्यांकडून या आज्ञेच्या शब्दांनिशी एक अधिकारी पाठवायला लावा. संघभेद लेख, सारनाथ.
कौशांबीतील आज्ञा
देवानंपिये आनपयति कोसंबियं महामात … समगे कटे संघसि नो लहिये … संघं भाखति भिखु वा भिखुनि वा से पि चा ओदातानि दुसानि सनंधापयितु अनावाससि आवासयिये
देवांचा प्रिय अशी आज्ञा देतो. कौशांबी येथील महामात्र … एकसंध केला आहे … संघात घेऊ नये. आणि जो कोणी, भिक्षू असो वा भिक्षुणी, संघात फूट पाडील, त्यालाही पांढरी वस्त्रे नेसायला लावावे आणि संघाला योग्य नसलेल्या निवासात राहायला लावावे. संघभेद लेख, कौशांबी.
सांचीतील आज्ञा
… … या भेत … … घे … मगे कटे भिखूनं च भिखुनीनं चा ति पुतपपोतिके चंदमसूरियिके ये संघं भाखति भिखु वा भिखुनि वा ओदातानि दुसानि सनंधापयितु अनावाससि वासापेतविये इछा हि मे किंति संघे समगे चिलथितीके सिया ति
… फूट पाडता येणार नाही … भिक्षूंचा आणि भिक्षुणींचा संघ एकसंध केला आहे, माझे पुत्र आणि पणतू राज्य करतील तोपर्यंत आणि चंद्र-सूर्य प्रकाशतील तोपर्यंत. संघात फूट पाडणाऱ्या भिक्षूला किंवा भिक्षुणीला पांढरी वस्त्रे नेसायला लावावे आणि संघाला योग्य नसलेल्या निवासात राहायला लावावे. कारण संघ एकसंध राहावा आणि दीर्घ काळ टिकावा, अशी माझी इच्छा आहे. संघभेद लेख, सांची.
या लेखाविषयी
॥ संघभेद लेख ॥
संघात, म्हणजे बौद्ध भिक्षुसंघात, फूट पाडणाऱ्या भिक्षूला किंवा भिक्षुणीला त्यातून बाहेर काढावे, अशी राजा आज्ञा देतो. हुल्श नोंदवतात की बौद्ध भिक्षूंच्या वस्त्रांचा योग्य रंग पिवळा आहे; इतिहासकार व्हिन्सेंट स्मिथ म्हणतात की पांढरी वस्त्रे गृहस्थ लोक वापरत. येथील प्राकृत पाठ आणि आपले भाषांतर प्रत्येक प्रतीच्या हुल्श यांनी केलेल्या वाचनाला अनुसरतात. सारनाथच्या प्रतीतील “तुम्ही” म्हणजे राजाचे उच्च अधिकारी, बहुधा पाटलिपुत्र या त्याच्या राजधानीतील (हुल्श). प्रत्येक महिन्यात उपवासाचे चार दिवस असत (स्मिथ). या प्रती वाराणसीजवळ सारनाथ येथील आणि मध्य प्रदेशात सांची येथील स्तंभांवर आहेत, आणि अलाहाबाद स्तंभावरही आहेत. स्मिथ म्हणतात की हा स्तंभ आधी कौशांबी येथे उभारला होता. तिन्ही प्रती सुरुवातीला भग्न आहेत. “फूट पाडता येणार नाही” यातील नकार हुल्श यांनी भरला आहे आणि “पाटलिपुत्र” हे बहुधा त्या नावाच्या पहिल्या अक्षरांचे त्यांनी केलेले वाचन आहे. राजाची शेवटची इच्छा फक्त सांचीच्या प्रतीत टिकून आहे. “एक अधिकारी पाठवा” याऐवजी स्मिथ (१९२०) “हकालपट्टी अमलात आणा” असे वाचतात.