बहिणाबाईंची गाणी
आखजी
आखजीचा आखजीचा मोलाचा सन देखा जी निंबावरी निंबावरी बांधला छान झोका जी माझा झोका माझा झोका चालला भिरभिरी जी माझा झोका माझा झोका खेयतो वाऱ्यावरी जी
हे बहिणाबाईंचं आखजीचं गाणं. आखजी म्हणजे अक्षय्य तृतीया, झोक्यांचा सण. हा सण पावसाळ्याआधीच्या उन्हाळ्यात येतो. तेव्हा पीक घरात आलेलं असतं आणि शेतं मोकळी पडलेली असतात. आखजी आली, आपला मोलाचा सण आला, असं बहिणाबाई गातात. बघा, लिंबाच्या झाडावर छान झोका बांधला आहे. आणि तो निघालाही: माझा झोका भिरभिर फिरतो, माझा झोका वाऱ्यावर खेळतो. कडुलिंब हा खानदेशातल्या प्रत्येक गावातला मोठा, सावलीचा वृक्ष. आखजीला त्याच्या सगळ्यात मजबूत फांदीला दोराचा झोका टांगत. बायका-मुली आळीपाळीने झोके घेत आणि झोके घेताना गाणी म्हणत.
आखजी
गेला झोका गेला झोका चालला माहेराले जी आला झोका आला झोका पलट सासराले जी माझा झोका माझा झोका जीवाची भूक सरे जी भूक सरे भूक सरे वाऱ्यानं पोट भरे जी
मग झोका प्रवासालाच निघतो. झोका गेला, गेला, माहेराकडे चालला. झोका आला, आला, परत सासरी आला. लग्न झालेली बाई नवऱ्याच्या गावी राहायची. माहेरी ती फक्त कधीमधी जायची. म्हणून झोका पुढे गेला की ती मनाने माहेरी पोहोचते, आणि मागे आला की पुन्हा आपल्या घरी येते. आणि झोका तिचं पोटही भरतो. जिवाची भूक सरली, पार सरली, त्या गातात; वाऱ्यानेच पोट भरलं. झोक्यावर असताना खाण्यापिण्याची आठवणही राहत नाही.
आखजी
आला वारा आला वारा वाऱ्यानं जीव झुले जी जीव झुले जीव झुले झाडाची डांग हाले जी डांग हाले डांग हाले नजर नहीं ठरे जी झाली आता झाली आता धरती खालेवऱ्हे जी
वारा आला, वारा आला. तो झोक्याला वेग देतो, आणि झोक्याबरोबर त्यांचा जीवही झुलतो. जीव झुलतो, झुलतो, आणि झाडाची डांग (फांदी) हलते. डांग हलते, हलते, आणि नजर कुठेच ठरत नाही. आणि आता, त्या म्हणतात, धरतीच खाली-वर होऊ लागली. उंच झोका घेतलेल्या प्रत्येकाला तो क्षण ठाऊक असतो. जमीन खाली जाते, पुन्हा वर येते; आणि आपण नव्हे, धरतीच हलते आहे, असं वाटू लागतं.
आखजी
आंगनात आंगनात खेयती पोरीसोरी जी झाल्या दंग झाल्या दंग गाऊनी नानापरी जी झाला सुरू झाला सुरू पहिला माझा पिंगा जी फुगड्यांचा फुगड्यांचा चालला धांगडधिंगा जी
खाली अंगणात पोरीसोरी खेळत आहेत. नाना प्रकारची गाणी गात त्या खेळात अगदी दंग झाल्या आहेत. मग बहिणाबाईही खेळात उतरतात. माझा पहिला पिंगा सुरू झाला, त्या गातात. पिंग्यात मुली कमरेवर हात ठेवून, गाणं म्हणत जागच्या जागी गरगर फिरतात. आणि तिकडे फुगड्यांचा नुसता धांगडधिंगा चालला आहे. दोघी हात गुंफून, मागे रेलून, जोरजोरात गिरक्या घेतात. शेवटी एकीचा हात सुटतो, आणि सगळ्या खो खो हसतात.
आखजी
दारोदारी दारोदारी खेयाची एक घाई जी घरोघरी घरोघरी मांडल्या गवराई जी गवराई गवराई सजव सजवल्या जी संगातीनी संगातीनी बोलव बोलवल्या जी
आखजी हा गौरीचाही सण. खानदेशात तिचं स्वागत माहेरी आलेल्या लेकीसारखं होतं, आणि बायका तिला गवराई म्हणतात. दारोदारी खेळांची एकच घाई उडाली आहे, बहिणाबाई गातात. घरोघरी गवराई मांडल्या आहेत आणि त्यांना नटवून-सजवून ठेवलं आहे. आणि सगळ्या संगातिणींना (मैत्रिणींना) बोलावणं गेलं आहे, एकूण एकीला. म्हणजे गवराई ही मानाची पाहुणी, आणि मैत्रिणी तिच्यापुढे गायला-खेळायला येतात.
आखजी
बोलवल्या बोलवल्या टिपऱ्या झाल्या सुरू जी टिपऱ्याचे टिपऱ्याचे नादवले घुंगरू जी किती खेय किती खेय सांगू मी काय काय जी खेयीसनी खेयीसनी आंबले हातपाय जी
मैत्रिणी आल्या, सगळ्या आल्या, आणि टिपऱ्या सुरू झाल्या. मुली फेर धरून ठेक्यावर एकमेकींच्या टिपऱ्यांवर टिपऱ्या आपटतात, आणि प्रत्येक ठोक्याला टिपऱ्यांचे घुंगरू वाजतात. किती खेळ, किती खेळ, त्या गातात; मी काय काय सांगू? खेळून खेळून हातपाय आंबले. खेळ मोजता येत नाहीत; दुखणारे हातपाय हेच खेळांचं माप.
आखजी
चार दीस चार दीस इसावल्या घरात जी आहे पुढे आहे पुढे - शेतीची मशागत जी सन सारे आस उरे आखजी गेली व्हयी जी सांग सई सांग सई, आखजी आता कही जी?
मग सुट्टी संपते. चार दिवस, चार दिवस आम्ही घरात इसावलो (विसावलो), त्या म्हणतात; पण पुढे, अगदी पुढेच, शेतीची मशागत वाट बघते आहे. पाऊस काही आठवड्यांवर आलेला असतो. त्याआधी जमीन साफ करायची, नांगरायची, पेरणीसाठी तयार ठेवायची. हे चार दिवसांचे खेळ म्हणजे शेतीच्या वर्षातल्या सगळ्यात कष्टाच्या हंगामाआधीची शेवटची विश्रांती. सण सरला, आस उरली, त्या गातात. आखजी निघून गेली. मग एका मैत्रिणीकडे वळून विचारतात: सांग गं सई, सांग, आता आखजी पुन्हा कधी येणार?