- 1येडीमाय (आदिमाया)हे गाणं बहिणाबाई आदिमायेला म्हणतात. जिच्यापासून सारं जग जन्मलं, ती ही पहिली आई. आईवर जीव असलेली लेक जशी तिला लटक्या रागाने बोलते, तसं बहिणाबाई तिला म्हणतात: “अशी कशी गं आई तू वेडी, अशी कशी वेडी?” प्रत्येक कडवं याच हाकेवर संपतं. बारा गाड्या…
- 2माझी माय सरसोतीबहिणाबाई कधी लिहायला-वाचायला शिकल्या नाहीत. मग त्यांचं शिक्षण कुठून आलं, ते त्या या गाण्यात सांगतात. सुरुवात होते सरसोतीपासून. विद्येची आणि वाणीची देवी सरस्वती, तिला त्या आपल्या बोलीत सरसोती म्हणतात. माझी माय सरसोती मला बोली शिकवते, त्या म्…
- 3माहेरया गाण्यात बहिणाबाई आपल्या माहेरची आठवण काढतात. आधी घरातली एकेक माणसं, आणि मग माहेरची वाट. सुरुवात वडिलांपासून, बापाजींपासून होते. त्यांच्या हायलीत (मोठ्या वाड्यात) शेटजी आणि शेतकरी येतात. दारात खेटरांची रास पडलेली असते, आणि आत जणू कचेरी भर…
- 4माहेराची वाटहे गाणं बहिणाबाईंबरोबर त्यांच्या माहेरच्या वाटेने चालतं. जवळजवळ प्रत्येक कडवं “माझ्या माहेराच्या वाटे” या शब्दांनी सुरू होतं, आणि दर वेळी वाटेवरची एक नवी गोष्ट दाखवतं. आज मला माहेरी जायचंय, त्या म्हणतात. पहाट झाली, पहाट झाली; आणि माहेरची वा…
- 5कशाले काय म्हनू नहीहे गाणं म्हणजे छोट्या छोट्या म्हणींची माळ आहे, आणि प्रत्येक म्हण एकाच साच्यात बांधलेली. बहिणाबाई आधी शेतातली एखादी गोष्ट घेतात, मग माणसाचा एखादा अवयव; आणि दोघांबद्दल म्हणतात, “त्याला ते नाव देऊ नका.” जी गोष्ट आपलं काम करत नाही, तिला त्या ना…
- 6संसारहे बहिणाबाईंचं संसारावरचं गाणं आहे: लग्न, घर आणि ते घर चालवण्याचे कष्ट. प्रत्येक कडव्याची सुरुवात “संसार संसार” अशा हाकेने होते, आणि दर वेळी बहिणाबाई संसारासाठी नवी उपमा शोधतात. पहिली उपमा थेट त्यांच्या स्वयंपाकघरातून येते. संसार म्हणजे चुल…
- 7माझ्या जीवाया गाण्यात बहिणाबाई आपल्याच जिवाशी बोलतात, आपल्यात राहणाऱ्या त्या ‘मी’शी; जणू एखाद्या मैत्रिणीशी गप्पा मारत आहेत. सुरुवात त्या जिवाच्या येण्या-जाण्यापासून करतात: तो येतो कुठून आणि जातो कुठे. देव जीव खाली धाडतो, आणि जन्म म्हणतो, “आला, आला!”…
- 8घरोट (जाते)हे बहिणाबाईंचं आपल्या जात्यावरचं गाणं आहे. जात्याला त्या आपल्या गावच्या शब्दात घरोट म्हणतात. दळता दळता त्या त्याच्याशी बोलतात; अर्धं देवाशी, अर्धं दगडाशी. देवा, हे घरोट म्हणजे तुझ्याच मनातली कल्पना, असं त्या म्हणतात. ते साऱ्या जगाचं पोट भरत…
- 9मनया गाण्यात बहिणाबाई आत डोकावतात, माणसाच्या मनाकडे बघतात, आणि त्याला पकडण्यासाठी एकामागून एक उपमा शोधतात. प्रत्येक कडवं “मन” या शब्दाने सुरू होतं आणि त्याचं वर्णन करणारा शब्द दोनदा येतो, जणू एकदा म्हणून पुरत नाही. “मन वढाय वढाय”, त्या म्हणता…
- 10हिरीताचं देनं घेनंया गाण्याला एक ध्रुवपद आहे. प्रत्येक कडव्यानंतर बहिणाबाई ते आपल्या जिवाला ऐकवतात: “नको लागू जीवा, सदा मतलबापाठी.” याचं कारण आहे हिरीताची (हिरव्या सृष्टीची) रीत. हिरवं रान ऊन-वारा झेलत उभं राहतं आणि आपलं धान्य देतं; पण स्वतःचं पोट भरायला कधी…
- 11लपे करमाची रेखाया गाण्यात विधवा बहिणाबाई नशिबाला उलट उत्तर देतात, आणि नशीब वाचायचा दावा करणाऱ्या गावच्या ज्योतिषालाही. माणसाचं नशीब जन्मतःच कपाळावर लिहिलेलं असतं, असं आपल्याकडे म्हणतात. सवाष्ण बाई तिथे रोज कुंकू लावते, आणि नवरा गेला की ते कायमचं पुसलं जात…
- 12आता माझा माले जीवहे एका विधवेचं गाणं आहे. बहिणाबाईंचे पती लहान वयातच गेले. या गाण्यात त्या आपल्याच मनाशी बोलतात: आधी दुःखात बुडून, आणि मग हळूहळू बळ गोळा करत. गाणं सुरू होतं ते रडण्याच्या भरातच. रडून रडून डोळे भरून आले, त्या म्हणतात. आता आसवंही संपली; फक्त ह…
- 13वाटच्या वाटसराया गाण्यात बहिणाबाई लांबच्या वाटेवरच्या एका वाटसराशी बोलतात. ती वाट म्हणजे आयुष्य. एकच हाक त्या पुन्हा पुन्हा देतात: वाटच्या वाटसरा, वाट बिकट मोठी! तुझ्या नशिबी दगड-गोटे, त्या त्याला सांगतात. तू धनी आहेस तो फक्त काट्याकुट्यांचा. पायाला ठेचा…
- 14शेतीची साधनेहे शेतकऱ्याच्या अवजारांचं गाणं, लहान मुलांच्या बडबडगीतासारखं म्हटलेलं. बहिणाबाई प्रत्येक अवजाराचं नाव दोनदा घेतात आणि त्याला यमक जुळणारी एक ओळ देतात. सुरुवात पेरणीपासून होते. खानदेशात पेरणी जूनमध्ये पहिल्या पावसाने जमीन ओलीचिंब झाल्यावर सुर…
- 15आला पाऊसहे बहिणाबाईंचं पावसाळ्याचं गाणं आहे. खानदेशचा लांबलचक, रणरणता उन्हाळा संपतो आणि पहिला पाऊस येतो. शेतकऱ्याचं घर वर्षभर ज्या क्षणाची डोळ्यांत प्राण आणून वाट पाहतं, तो हाच. पाऊस नाही, तर पीक नाही. “आला पाऊस पाऊस!” अशी हाक त्या पुन्हा पुन्हा दे…
- 16पेरनीहे गाणं पेरणीचं आहे. पावसाळ्याच्या सुरुवातीचे ते आठवडे काळजीचे आणि आशेचे असतात. पेरणीपुरता पाऊस कधी पडतो, याची शेतकरी वाट बघत असतो. प्रत्येक कडव्याची सुरुवात एकाच हाकेने होते: “पेरनी पेरनी!” पावसाचे वारे आले, त्या म्हणतात, आणि पोपया (पावशा…
- 17देव अजब गारोडीया गाण्यात बहिणाबाई एक शेत पेरणीच्या दिवसापासून सुगीच्या दिवसापर्यंत न्याहाळतात, आणि थक्क होतात. धरतीच्या कुशीत बी-बियाणं झोपलं आहे, त्या म्हणतात. त्याच्यावर माती पसरली आहे, झोपलेल्याच्या अंगावर शाल पांघरावी तशी. मग जमिनीत बी टरारतं, फुगून…
- 18कापनीहे बहिणाबाईंचं कापणीचं गाणं आहे. प्रत्येक कडव्यात “आली कापनी कापनी” अशी हाक येते, आणि प्रत्येक कडवं कामाची पुढची पायरी दाखवतं: पिकलेल्या शेतापासून खळ्यापर्यंत. सुरुवात महिन्यापासून होते. मार्गेसर (मार्गशीर्ष) लागला आणि कापणी आली. आज बहिणाबा…
- 19रगडनीकापणीनंतर पीक खळ्यात येतं, आणि हे गाणं तिथलं आहे. बैल धान्य तुडवतात, आणि बहिणाबाई त्यांच्याशी बोलत राहतात. पीक कापून त्याचा साठा केला, त्या म्हणतात; आणि सगळ्यात आधी ते जपून ठेवलं. आता शेता-शिवाराचं सगळं धन खळ्यात आलं आहे. खळं तयार झालं आहे.…
- 20उपननीमळणीनंतर उपणणी येते. या गाण्यात बहिणाबाई वाऱ्याची वाट पाहत ताटकळल्या आहेत. मळलेलं धान्य खळ्यात पडलं आहे, आणि वारा सुटल्याशिवाय पुढे काहीच होणार नाही. उपननी, उपननी, त्या हाक देतात: उपणणीची वेळ आली! सगळ्यांनी हातात पाट्या (टोपल्या) घ्या, आणि…
- 21मोट हाकलतो एकहे छोटंसं गाणं मोटेवरचं आहे. मोट (विहिरीतून पाणी काढायची चामड्याची पिशवी) शेताला पाणी देई. विहिरीच्या तोंडावर एक चाक असे. त्यावरून गेलेला लांब दोर बैलांची जोडी ओढत असे, आणि भरलेली मोट पाण्यातून वर येई. बहिणाबाई मोटेचे भाग जोडीजोडीने पाहतात,…
- 22खोप्यामधी खोपासुगरण हा खानदेशातल्या प्रत्येक शेतकरी पोराच्या ओळखीचा पक्षी. त्याच्यापासून बहिणाबाई गाण्याची सुरुवात करतात. झाडांवरच्या सगळ्या खोप्यांमध्ये (घरट्यांमध्ये) सुगरणीचा खोपा सगळ्यात चांगला, असं त्या म्हणतात. बघा, आपल्या पिलांसाठी तिने फांदीला झो…
- 23गाडी जोडीहे अभिमानी मालकिणीचं गाणं आहे. बहिणाबाई आपल्या लाल बैलांची जोडी आणि ते ओढत असलेली हलकी गाडी मिरवतात. माझ्या लाल बैलांची जोडी रे, त्या गातात, आणि गाडी कशी गडगड चालते! दोघांचा रंग एक, शिंगं एकसारखी, आणि दोघांच्या अंगावर एकच चनका (चकाकी). त्या…
- 24गुढी उभारनीहे गाणं गुढीपाडव्याचं आहे, मराठी नववर्षाच्या पहिल्या दिवसाचं. त्या सकाळी प्रत्येक घराच्या दारात गुढी उभी राहते. गुढीपाडव्याचा सण आहे, बहिणाबाई म्हणतात, आता गुढी उभारा रे. आणि नव्या वर्षाला देणं म्हणून मनातली आढी (अढी, राग) सोडून द्या. गेल्य…
- 25आखजीहे बहिणाबाईंचं आखजीचं गाणं. आखजी म्हणजे अक्षय्य तृतीया, झोक्यांचा सण. हा सण पावसाळ्याआधीच्या उन्हाळ्यात येतो. तेव्हा पीक घरात आलेलं असतं आणि शेतं मोकळी पडलेली असतात. आखजी आली, आपला मोलाचा सण आला, असं बहिणाबाई गातात. बघा, लिंबाच्या झाडावर छा…
- 26सासुरवाशीनहे गाणं सासुरवाशिणीच्या दिवसभराचं आहे. प्रत्येक कडवं तिला त्याच नावाने हाक मारतं आणि उठायला सांगतं. आणि प्रत्येक हाकेबरोबर एक नवं काम येतं. ऊठ गं सासुरवाशिणी, मध्यरात्रीच ऊठ. दळण नीट मांड आणि बाई, घरोट (जातं) चालव. ऊठ, रामप्रहरी डोक्यावर घड…
- 27योगी आणि सासुरवाशीनहे गाणं म्हणजे दोन आवाजांतलं एक छोटंसं नाटक. एक आवाज योग्याचा. घरदार सोडून देवाचं ध्यान करणारा हा साधू. दुसरा आवाज एका सासुरवाशिणीचा. ती नवऱ्याच्या घरी राहते, आणि सारखी माहेरची गाणी गात असते. आधी योगी बोलतो. मी देवाच्या ध्यानाला बसलो आहे, त…
- 28पोयाहे बहिणाबाईंचं पोळ्याचं गाणं. त्या पोळ्याला पोया म्हणतात. शेतकऱ्या, आला रे आला, मोठा सण आला, त्या हाक देतात. हातात वाट्या घ्या आणि शेंदूर घोटा. आता दारावर तोरणं बांधा, घरदार सजवा. बैलांना आंघोळ घाला आणि त्यांच्या शिंगांना शेंदूर लावा. पोळ्य…
- 29अनागोंदी कारभारखानदेशातल्या गावात प्रत्येक धंदा एका जातीचा असे. ज्या जातीत जन्म झाला, तोच धंदा करायचा, आणि बापामागून मुलगा तेच काम करायचा. या विनोदी गाण्यात बहिणाबाई प्रत्येकाला दुसऱ्याचंच काम करायला लावतात. सोनार मडकी भाजतो आहे, आणि कुंभार तोडे घडवतो आहे…
- 30नही दियामधी तेलहे छोटंसं गाणं म्हणजे एका अंधाऱ्या संध्याकाळी एकामागून एक झालेल्या फजितींची माळ. अशी फजिती प्रत्येक घराने कधी ना कधी अनुभवलेली. दिव्यात तेल नाही, आणि रात्र कशी अंधारून आली! शेवटी एकदाचं तेल मिळतं, तर उंदराने वातच पळवली आहे! तेलात भिजलेली वा…
- 31काय घडे आवगतहे गाणं त्या दिवसाचं आहे, ज्या दिवशी बहिणाबाईंचं तान्हं बाळ थोडक्यात वाचलं. पण गाण्याची सुरुवात अगदी शांत होते. त्या हारा (मोठी टोपली) उचलतात, आणि त्यांचं मन आनंदाने भरून येतं. हाऱ्यात त्यांचं तान्हं झोपलं आहे. आई लाडक्या बाळाला देवाच्या ना…
- 32देव दिसला, देव कुठे?या छोट्याशा गाण्यात बहिणाबाई विचारतात, देव सापडतो तरी कुठे? पहिल्या तीन कडव्यांत त्या तीन निराळ्या माणसांविषयी सांगतात. आणि प्रत्येक कडवं एकाच आनंदाच्या उद्गाराने संपतं: त्याला देव दिसला, दिसला! पहिला तो, जो जगासाठी सदा चंदनासारखा झिजला. चं…
- 33मानूसया गाण्यात बहिणाबाई माणसाला चांगलंच फैलावर घेतात, आणि एकही शब्द मवाळ करत नाहीत. त्या सुरुवातच करतात: “मानूस मानूस, मतलबी रे मानसा!” अरे स्वार्थी माणसा, तुझी हाव केवढी मोठी! तुझी हपापलेली आशा कधी शमतच नाही. माणसा, माणसा, त्या पुढे म्हणतात, त…
- 34रायरंगहे गाणं रायरंगाच्या (बहुरूप्याच्या) कौतुकाचं आहे. तो गावात दारोदार फिरे, एकामागून एक सोंगं घेई, आणि मूठभर धान्यासाठी किंवा एखाद्या पैशासाठी छोटासा प्रसंग करून दाखवी. आला, आला रायरंग! तो सगळ्यांचं मनोरंजन करतो. आणि हसवता हसवता डोळ्यांत अंजन…
- 35पिलोक१८९० च्या दशकाच्या अखेरीपासून पश्चिम भारतातल्या गावांवर प्लेगच्या साथी पुन्हा पुन्हा आल्या. हा त्यावरचा बहिणाबाईंचा आक्रोश. प्रत्येक कडव्याची सुरुवात त्याच्या नावानेच होते: पिलोक (प्लेग), पिलोक! हे गाणं मन सुन्न करणारं आहे; त्यांच्या नेहमीच…
- 36चुल्हा पेटता पेटेना!हे बहिणाबाईंच्या स्वयंपाकघरातलं गमतीचं गाणं आहे; ज्या दिवशी चूल पेटता पेटत नाही, त्या दिवसाचं. चुलीत काटक्या आणि शेणी घालत. सरपण ओलसर असलं, की चूल नुसती धुमसत राहते. घरात धूर दाटला आहे; कितीही हटवला तरी हटत नाही. त्यांचे डोळे लाल झाले, आणि…
- 37मी कोन?हे गाणं गर्वावर आहे; आपल्या प्रत्येकात फुगलेल्या त्या ‘मी’वर. बहिणाबाई सुरुवातच गर्विष्ठ माणसाच्या स्वतःच्या प्रश्नाने करतात. “मी कोण? मी कोण?” तो म्हणतो. माणसाला एवढा ताठा आलाय की तो साऱ्या दुनियेकडे नजर फिरवतो आणि विचारतो, या जगात माझ्याह…
- 38खरा देवामधी देवया गाण्यात बहिणाबाई दोन दैवतांना शेजारी शेजारी उभं करतात. एक आहे कानोड, एक गावदेवी; लोक तिला खूश करायला सतत धडपडतात. दुसरा पंढरपूरचा देव. सुरुवात त्या कानोडीपासून करतात, आणि तिची अजिबात गय करत नाहीत. ही कानोड, कानोड, त्या म्हणतात, सदा रुसते…
- 39विठ्ठल मंदिरहे गाणं आपल्याला गावच्या विठ्ठल मंदिरातल्या भजनात घेऊन जातं: मृदुंगाच्या पहिल्या थापेपासून दारातल्या शेवटच्या क्षणापर्यंत. सुरुवातीला बहिणाबाई सांगतात, हे देऊळ आहे तरी काय. माझं विठ्ठल मंदिर, त्या म्हणतात, सगळ्यांचं माहेर आहे. लग्न झालेली ब…
- 40घरापासून मळ्याकडेया लांबलचक गाण्यात बहिणाबाई आपल्याला घरापासून मळ्याकडे फिरायला नेतात, आणि वाटेत एकेका ठिकाणी थांबतात. पहिला मुक्काम महारवाडा. बघा, त्या म्हणतात, इथली घरंदारं नावालाच आहेत. इथली माणसं गावभर भटकतात, आणि भेटेल त्याला तोंडाने ‘जोहार’ (महारांचा…
- 41गोसाईहे गाणं म्हणजे एक विषारी झाड कसं जन्माला आलं, त्याची गावाकडची गोष्ट. सुरुवात होते एका गोसाव्यापासून; तो एका शेतात येऊन राहिला आहे. तिथे तो धुनी पेटवून बसला आहे. हातात लोखंडी चिमटा आहे, आणि तोंडाने ‘बं बं भोलानाथ!’ असा शंकराचा जप चालू आहे. श…
- 42जयराम बुवाचा मानहे गाणं जयराम बुवांची कहाणी सांगतं. बहिणाबाईंच्या आसोदे गावाच्या वाटेवर एक वडाचं झाड आहे. त्याखाली या साधुपुरुषाला लोक मान देतात. बहिणाबाई सुरुवातीलाच त्यांच्याशी बोलतात: तुझ्या लाडक्या लेकासाठी, तुला मान द्यायला, चला आपण सगळे लोडगे खायला ज…
- 43खोकली मायजळगाव हे बहिणाबाईंच्या गावाजवळचं शहर. त्या शहरातून खोकला कसा गेला, याची ही गमतीदार गोष्ट. गोष्ट सुरू होते थंडीच्या दिवसांत. थंड वारं सुटलं आहे, आणि रानात बोरी पिकल्या आहेत. त्या हिवाळ्यात जळगावात खोकल्याची साथ आली. रस्त्यांवर, शेतांत लोक खो…
- 44आप्पा महाराजहा बहिणाबाईंनी आप्पा महाराजांसाठी केलेला विलाप आहे. आप्पा महाराज जळगावचे एक सत्पुरुष. जळगाव म्हणजे बहिणाबाईंच्या गावाजवळचं बाजारपेठेचं शहर. आप्पा महाराज आज गेले, आणि अख्खं शहर त्यांच्यासाठी शोक करतंय; त्यांच्याबरोबर बहिणाबाईही. वारकऱ्यांच्य…
- 45माझी मुक्ताईहे गाणं ज्ञानेश्वरांची धाकटी बहीण मुक्ताई हिच्यावर आहे. सुमारे सातशे वर्षांपूर्वी होऊन गेलेली ही चार भावंडं महाराष्ट्राच्या सगळ्यात लाडक्या संतांपैकी आहेत. बहिणाबाई तिला “माझी मुक्ताई” म्हणतात, जणू ती त्यांचीच लेक. माझी मुक्ताई, मुक्ताई, त्…
- 46आली पंढरीची दिंडीपंढरपूरहून परतणाऱ्या वारकऱ्यांच्या दिंडीचं हे गाणं स्वागत करतं. गाण्यात पुन्हा पुन्हा एकच आनंदाची हाक येते: “आली पंढरीची दिंडी!” भोळे जीव पाहायला दारात उभे राहिले आहेत, त्या म्हणतात, आणि पाखंडी घरात पळाले आहेत. टाळ-मृदुंगाच्या गजरात दिंडी य…
- 47पर्सुराम बेलदारा!बहिणाबाई एका कष्टकरी माणसाला हाक मारतात: पर्सुराम बेलदार (वीटकरी). विठ्ठलाच्या पंढरपूरला वारीला जा, असं त्या त्याला सांगतात. गावातला वीटकरी खड्ड्यातल्या मातीत पाणी ओतून ती अनवाणी पायांनी तुडवायचा, अगदी मऊ चिखल होईपर्यंत. तो चिखल लाकडी साच्य…
- 48धरत्रीले दंडवतहे धरतीचे आभार मानणारं एक छोटंसं गाणं. उघड्या काळ्या मातीपासून पिकलेल्या दाण्यांपर्यंत, एका हंगामात पीक कसं वाढतं, ते बहिणाबाई बघत राहतात. आणि मग आपल्या भावाला शेताला नमस्कार करताना पाहतात. काळ्या काळ्या शेतांत घाम जिरव, जिरव, त्या म्हणतात.…
- 49म्हणीया बहिणाबाईंच्या म्हणी: गावाने प्रत्येक प्रसंगासाठी तयार ठेवलेल्या छोट्या, धारदार ओळी. बहुतेक म्हणींत यमक जुळणारे दोन भाग असतात. पहिल्या तीन म्हणी ढोंगावर आणि वायफळ हौसेवर आहेत. दया नाही, माया नाही, तरी डोळ्यांत पाणी? मग जा, गोगलगाईच्या दुध…