बहिणाबाईंची गाणी
शेतीची साधने
सरत सरत करे पेरत पेरत मोघडा मोघडा पेरनीचा चवघडा पांभर पांभर मांघे धारये झांबर
हे शेतकऱ्याच्या अवजारांचं गाणं, लहान मुलांच्या बडबडगीतासारखं म्हटलेलं. बहिणाबाई प्रत्येक अवजाराचं नाव दोनदा घेतात आणि त्याला यमक जुळणारी एक ओळ देतात. सुरुवात पेरणीपासून होते. खानदेशात पेरणी जूनमध्ये पहिल्या पावसाने जमीन ओलीचिंब झाल्यावर सुरू होई. बी पाभरीने पेरलं जाई. पाभर म्हणजे लाकडी आडव्या दांड्याला दात लावलेलं अवजार. ते बैलजोडी ओढते आणि त्याचे दात जमिनीत तास पाडतात. वरच्या भांड्यातून बी पोकळ नळ्यांमध्ये पडतं आणि नळ्यांतून तासात उतरतं. “सरता सरता, करे पेरत पेरत”, त्या गातात: सरता (बी सोडायची नळी) पेरत पेरत पुढे जातो. मोघडा (पाभरीवरचं बीचं भांडं) म्हणजे पेरणीचा चौघडा. लग्नाची सुरुवात चौघड्याने होते, तशी पेरणीची सुरुवात मोघड्याने. पांभर, म्हणजे पाभर, मागे झांबर ओढत चालते. काटेरी फांद्यांचा हा भारा सैल माती पुन्हा बीवर लोटतो, त्यामुळे पाखरांना बी टिपता येत नाही.
शेतीची साधने
कोयप कोयप निंदाईले सोप सोप आऊत आऊत आला कमाईले ऊत तीफन तीफन व्हये शेताचं मापन
मग आणखी तीन अवजारं येतात. कोयप (कोळपं) निंदणी सोपी, सोपी करतं. ज्वारी आणि कपाशी उगवून वर आली की बैल दोन ओळींच्या मधून कोळपं ओढत. कोळपं तण कापून काढतं; नाहीतर कित्येक आठवडे कंबर मोडून ते हाताने उपटावं लागलं असतं. आऊत (जमीन कसणारं, बैलांनी ओढायचं कोणतंही अवजार) कमाईला ऊत आणतं. चुलीवरचं दूध उकळून उतू जातं, तोच हा “ऊत”. जमीन नीट कसली की पीकही तसंच भरभरून ओसंडतं. तीफन (तिफण, तीन नळ्यांची पाभर) शेताचं मापन करते. बैल ती शेतात इकडून तिकडे ओढतात, एका वेळी तीन ओळी; आणि शेतावर मोजून आखल्यासारख्या सरळ रेषा उमटतात.
शेतीची साधने
चाहूर चाहूर आता सरलं काहूर वखर वखर घाले मायेची पाखर नागर नागर सर्व्या सुखाचं आगर
शेवटची तीन कडवी जमिनीबद्दल आहेत. “चाहूर चाहूर, आता सरलं काहूर”, त्या गातात. चाहूर म्हणजे जमिनीचं मोठं माप, आणि काहूर म्हणजे मन कुरतडणारी काळजी. दोन्ही शब्दांचं यमक जुळतं, आणि त्या त्याचा आनंद घेतात: हक्काची जमीन हाती असली की शेतकऱ्याचं मन निर्धास्त होतं. वखर (कुळव) जमिनीवर “मायेची पाखर” घालतो. वखर म्हणजे लोखंडाचं रुंद पातं. ते मातीच्या थराखाली थोड्या खोलीवर आडवं ओढलं जातं; त्याने ढेकळं फुटतात आणि शेत सपाट होतं. पक्षीण आपल्या पिलांवर पंख पसरते, तसा वखर जमिनीवर पंख पसरतो असं त्यांना दिसतं. नांगर म्हणजे “सर्व्या सुखाचं आगर”, साऱ्या सुखांचं भांडार. शेतातलं सगळं नांगरणीपासूनच सुरू होतं. म्हणजे शेती जिथे सुरू होते, तिथे गाणं संपतं. बहिणाबाईंसाठी ही अवजारं निर्जीव लाकूड-लोखंड नाहीत. प्रत्येकाचं आपापलं काम आहे, आणि प्रत्येकाचं गाणं त्या मायेने गातात.