बहिणाबाईंची गाणी
काय घडे आवगत
उचलला हारा हारखलं मन भारी निजला हाऱ्यात तान्हा माझा शिरीहारी डोक्यावर हारा वाट मयाची धरली भंवयाचा मया आंब्याखाले उतरली उतारला हारा हालकलं माझं मन निजला हाऱ्यात माझा तानका ‘सोपान’
हे गाणं त्या दिवसाचं आहे, ज्या दिवशी बहिणाबाईंचं तान्हं बाळ थोडक्यात वाचलं. पण गाण्याची सुरुवात अगदी शांत होते. त्या हारा (मोठी टोपली) उचलतात, आणि त्यांचं मन आनंदाने भरून येतं. हाऱ्यात त्यांचं तान्हं झोपलं आहे. आई लाडक्या बाळाला देवाच्या नावाने हाक मारते, तसं त्या त्याला “शिरीहारी” म्हणतात. डोक्यावर हारा घेऊन त्या मळ्याची वाट धरतात. भंवयाच्या मळ्यात आंब्याखाली त्या हारा उतरवतात. डोक्यावरचं ओझं उतरलं, तसं मनही हलकं होतं. हाऱ्यात माझा तान्हा सोपान झोपला आहे, त्या म्हणतात. आता त्याच बाळाला त्या त्याच्या स्वतःच्या नावाने हाक मारतात. शेतात कामाला जाणारी बाई तान्ह्याला असंच टोपलीत घेऊन जाई. ती टोपली सावलीत ठेवी, म्हणजे काम करता करता मान वर करून बाळाकडे बघता यावं.
काय घडे आवगत
लागली कामाले उसामधी धरे बारे उसाच्या पानाचे हातीपायी लागे चरे ऐक ये आरायी ‘धावा धावा घात झाला अरे, धावा लव्हकरी आंब्याखाले नाग आला!’
मग त्या कामाला लागतात. उसातले बारे (पाण्याचे वाफे) धरून त्या पाणी पुढे फिरवत आहेत. विहिरीचं पाणी उसाच्या सरींमधल्या मातीच्या लहान पाटांतून वाहत असे. शेतातली बाई हाताने आणि कुदळीने त्यांचे छोटे बांध फोडे, पुन्हा बुजवे, आणि पाणी एका वाफ्यातून पुढच्या वाफ्यात सोडे. उसाच्या पानांच्या कडा पात्यासारख्या धारदार असतात. ती पानं लागून त्यांच्या हातापायांवर चरे उमटतात. तेवढ्यात आरोळी उठते: “धावा, धावा, घात झाला! अरे, लवकर धावा! आंब्याखाली नाग आला!” आणि आंब्याखालीच तर त्यांचं बाळ झोपलं आहे.
काय घडे आवगत
तठे धावत धावत आली उभी धाववर काय घडे आवगत कायजात चरचर! फना उभारत नाग व्हता त्याच्यामधी दंग हारा उपडा पाडूनी तान्हं खेये नागासंग
त्या धावत धावत तिथे पोहोचतात आणि जागीच थिजून उभ्या राहतात. अचानक हे काय घडलं! काळजात चरचरतं; जणू काळीज आरपार चिरलं जातं. नाग फणा उभारून उभा आहे, बाळात पुरता दंग झाला आहे. हारा उपडा पडला आहे, आणि त्यांचं तान्हं नागाशी खेळतं आहे. एक डंख, आणि बाळ हातचं गेलं असतं. तरी शेतातला सगळ्यात जहरी जीव आणि घरातला सगळ्यात इवला जीव एकमेकांशी खेळत आहेत.
काय घडे आवगत
“हात जोडते नागोबा माझं वाचव रे तान्हं अरे, नको देऊ डंख तुले शंकराची आन आता वाजव वाजव बालकिस्ना तुझा पोवा सांग सांग नागोबाले माझा आयक रे धावा”
आता हात जोडण्यावाचून त्यांच्या हाती काहीच उरत नाही. “नागोबा, हात जोडते,” त्या विनवतात. “माझं तान्हं वाचव रे. अरे, डंख नको देऊ.” मग त्या नागाला शंकराची आण घालतात. शंकराच्या गळ्यात नाग असतो; म्हणजे त्या नागाच्या धन्यालाच साकडं घालतात. कृष्णाच्या पाव्याच्या सुराने गाई-गुरं, माणसं, सगळे जीव त्याच्याकडे ओढले जात. म्हणून त्या बाळकृष्णाचा धावा करतात: “आता वाजव, वाजव रे तुझा पावा, बाळकृष्णा. नागोबाला माझ्यासाठी सांग, सांग. माझा धावा ऐक रे.”
काय घडे आवगत
तेवढ्यात नाल्याकडे ढोरक्याचा पोवा वाजे त्याच्या सूराच्या रोखानं नाग केला वजेवजे तव्हा आली आंब्याखाले उचललं तानक्याले फुकीसनी दोन्ही कान मुके कितीक घेतले
आणि नेमकं तेवढ्यात नाल्याकडे गुरं चारणारा एक ढोरक्या पावा वाजवू लागतो. नाग त्या सुराकडे वळतो, आणि त्याच्या मागोमाग हळूहळू निघून जातो. त्यांनी गोपाळकृष्णाला पावा वाजवायची विनवणी केली होती; आणि उत्तर आलं गावच्या गुराख्याच्या पाव्यातून. मग त्या आंब्याखाली येतात आणि तान्ह्याला उचलतात. त्याच्या दोन्ही कानांत फुंकर घालतात, आणि कितीतरी मुके घेतात. मोठा धसका बसला की गावची आई अशीच बाळाच्या कानांत फुंकर घाली. त्याने दृष्ट जाते आणि अंगाला लागलेली बाधा निघून जाते, असं मानलं जाई.
काय घडे आवगत
देव माझा रे नागोबा नही तान्ह्याले चावला सोता व्हयीसनी तान्हा माझ्या तान्ह्याशी खेयला कधी भेटशीन तव्हा व्हतील रे भेटीगाठी येत्या नागपंचमीले आणीन दुधाची वाटी.
बहिणाबाई गाणं नागाच्या भीतीवर संपवत नाहीत; त्याचे आभार मानून संपवतात. नागोबा माझा देव, त्या म्हणतात. तो माझ्या तान्ह्याला चावला नाही. स्वतः तान्हा होऊन माझ्या तान्ह्याशी खेळला. मग पुन्हा भेटायला येणाऱ्या मित्राशी बोलावं, तशा त्या नागाशी बोलतात. तू कधी भेटशील, तेव्हा आपल्या भेटीगाठी होतील, त्या म्हणतात. नागपंचमीला नागाला दूध ठेवायची रीतच आहे. म्हणून त्या त्याला वचन देतात: येत्या नागपंचमीला मी तुझ्यासाठी दुधाची वाटी आणीन.