बहिणाबाईंची गाणी
कापनी
आता लागे मार्गेसर आली कापनी कापनी आज करे खालेवऱ्हे डाव्या डोयाची पापनी! पडे जमीनीले तढे आली कापनी कापनी तशी माझ्या डोयापुढे ऊभी दान्याची मापनी
हे बहिणाबाईंचं कापणीचं गाणं आहे. प्रत्येक कडव्यात “आली कापनी कापनी” अशी हाक येते, आणि प्रत्येक कडवं कामाची पुढची पायरी दाखवतं: पिकलेल्या शेतापासून खळ्यापर्यंत. सुरुवात महिन्यापासून होते. मार्गेसर (मार्गशीर्ष) लागला आणि कापणी आली. आज बहिणाबाईंची डावी पापणी सारखी फडफडते आहे. बाईचा डावा डोळा लवणं हा शुभ शकुन, काहीतरी चांगलं घडणार याची खूण. त्यांच्यासाठी ते चांगलं म्हणजेच कापणी. पाऊस संपला, जमीन वाळून तिला तडे पडले; म्हणजे पीक तयार झालं. आणि आत्तापासूनच बहिणाबाईंच्या डोळ्यांपुढे दाण्यांची मापणी उभी राहते.
कापनी
शेत पिवये धम्मक आली कापनी कापनी आता धरा रे हिंमत इय्ये ठेवा पाजवुनी पिंक पिवये पिवये आली कापनी कापनी हातामधी धरा इय्ये खाले ठेवा रे गोफनी
आता शेत धम्मक पिवळं झालं आहे, पीक पिवळं पिवळं दिसतं आहे, आणि कापणी आली आहे. बहिणाबाई सगळ्यांना हाक देतात: आता हिंमत धरा रे, आणि इय्ये (विळे) धार लावून तयार ठेवा. हातात विळे घ्या, त्या म्हणतात, आणि गोफण खाली ठेवा. पीक पिकत होतं तेव्हा कित्येक आठवडे कोणी ना कोणी दिवसभर शेतात गोफण घेऊन उभं असे. गोफणीने ढेकळं भिरकावून कणसांवर येणारी पाखरं हाकलली जात. आता पीक तयार झालं, म्हणून गोफण बाजूला पडते आणि विळा हातात येतो.
कापनी
काप काप माझ्या इय्या, आली कापनी कापनी थाप लागली पीकाची आली डोयाले झापनी! आली पुढे रगडनी आता कापनी कापनी खये करा रे तय्यार हाती घीसन चोपनी
मग काम करता करता बहिणाबाई आपल्या विळ्यालाच उद्देशून गातात: काप, काप रे माझ्या विळ्या, कापणी आली. कापलेल्या पिकाच्या थप्प्या लागत आहेत, आणि डोळ्यांवर झापड येते आहे. एवढ्या थकल्या तरी त्यांचं मन पुढच्या कामाकडे धावतं. पुढे रगडनी (मळणी) येणार, त्या बाकीच्यांना सांगतात. हातात चोपणी (जमीन ठोकायची लाकडी फळी) घ्या, आणि खळं तयार करा. खळं म्हणजे शेताच्या कडेला केलेली गोल जागा. चोपणीने ठोकून ती जमीन सपाट आणि टणक करत, म्हणजे एकही दाणा मातीत जाऊ नये.
कापनी
माझी कापनी कापनी देवा तुझी रे मापनी माझ्या दैवाची करनी माझ्या जीवाची भरनी
गाण्याचा शेवट बहिणाबाई प्रार्थनेने करतात. माझी कापणी, माझी कापणी, त्या म्हणतात: देवा, ही तुझी मापणी आहे. ही माझ्या दैवाची करणी, आणि माझ्या जिवाची भरणी. मार्गेसरात त्यांना डोळ्यांपुढे दाण्यांची मापणी दिसली होती. आता त्या सांगतात, खरं मोजून देणारा देव आहे. कापणं, थप्प्या लावणं हे त्यांचं काम; पण शेत किती देईल, हे ठरवणं त्यांच्या हातात कधीच नव्हतं.