बहिणाबाईंची गाणी
घरापासून मळ्याकडे
१ देखा महारवाडयात नावाचेच घरदारं भटकती गावामधी चाले तोंडानं जोहार देखा महारवाडयात कशी मानसाची दैना पोटामधी उठे आग चुल्हा पेटता पेटेना! महारकी महारकी गावकरी ठेंकेदार गावातल्या पाटलाचे हुकुमाचे ताबेदार!
या लांबलचक गाण्यात बहिणाबाई आपल्याला घरापासून मळ्याकडे फिरायला नेतात, आणि वाटेत एकेका ठिकाणी थांबतात. पहिला मुक्काम महारवाडा. बघा, त्या म्हणतात, इथली घरंदारं नावालाच आहेत. इथली माणसं गावभर भटकतात, आणि भेटेल त्याला तोंडाने ‘जोहार’ (महारांचा पारंपरिक नमस्कार) घालत राहतात. आणि बघा यांची कशी दैना झाली आहे, त्या पुढे म्हणतात. पोटात भुकेची आग उठते, पण चूल काही पेटत नाही. भूक आहे, पण शिजवायला काहीच नाही. मग त्या याचं कारण सांगतात, तेही दोनदा: महारकी. महार कुटुंबाला जन्मानेच गावासाठी करावी लागणारी ही चाकरी. निरोप पोहोचवायचे, मेलेली गुरं ओढून न्यायची, आणि त्याबदल्यात सुगीला धान्याचा वाटा घ्यायचा. या कराराचे ठेकेदार गावकरी, त्या म्हणतात, आणि महार गावच्या पाटलाच्या हुकमाचे ताबेदार.
घरापासून मळ्याकडे
२ आता चाला जरा पुढे भट्टी दारूची लागली तठी भंगड दुनिया जिती आशीसनी मेली सदू गेली रे दवडी बेसूदाची चाले गीता नही हातात कवडी तोंडी हजाराच्या बाता!
आता जरा पुढे चला, त्या म्हणतात. इथे दारूची भट्टी पेटलेली आहे. तिच्याभोवती भंगड (वाया गेलेली) दुनिया बसली आहे; जिवंत असून मेलेली. यांची शुद्ध पार हरपली आहे. त्यांची बडबड गीतेच्या पारायणासारखी चालू असते, पण ही गीता बेशुद्धीची. हातात फुटकी कवडी नाही, आणि तोंडात हजारांच्या बाता!
घरापासून मळ्याकडे
काम करीसनी भागे संकटानं गांजे कोनी दुख इसऱ्याच्या साठी करती रे नशापानी पैशापरी जाये पैसा भूतामधी झाले जमा दारू पीसनी पीसनी झाल्या तोंडाच्या चिलमा
मग त्या विचारतात, ही माणसं पितात तरी का? कोणी कामाने थकून गेलेला, कोणी संकटांनी गांजलेला. दुःख विसरायला ते नशापाणी करतात. आणि पैसा जायचा तसा निघून जातो. ही माणसं भुतांच्या जमातीत जमा झाली आहेत. दारू पिऊन पिऊन त्यांच्या तोंडांच्या चिलमी झाल्या आहेत. रोज ओढली जाणारी चिलीम काळवंडलेली असते, तिला धुराचा वास येतो; यांच्या तोंडांचंही तसंच झालं आहे, असं त्यांना म्हणायचं आहे.
घरापासून मळ्याकडे
३ अरे नारखा वाड्यात देवा, पडता रे पाय दाबा दाबा नाकपुड्या आता नही दुजी सोय! किती बदकं - कोंबड्या आठीतठी घनानल्या दारोदारी पडे घान घरी माख्या भनानल्या!
तिसरा मुक्काम एक नरकासारखी गल्ली; बहिणाबाई तिला ‘नारखा वाडा’ म्हणतात. देवा रे, इथे पाय पडताच नाक दाबा, त्या म्हणतात, घट्ट दाबा! दुसरा काही उपायच नाही. इकडे-तिकडे किती बदकं आणि कोंबड्या कलकलताहेत. दारोदारी घाण पडलेली, आणि घरांत माश्या भणभणताहेत. त्या काळी गावातल्या फार थोड्या गल्ल्यांना गटारं होती. त्यामुळे प्रत्येक घराची घाण त्याच्याच दारात साचून राही, आणि त्यात कोंबड्या-बदकं मोकाट फिरत.
घरापासून मळ्याकडे
४ चुनीलाल बापू नांदे राम मंदिराच्या नेटे त्याच्या वाट्याले रे दाम आप्पाजीले राम भेटे चुनी बापूची रे पेढी तठी चाले छन छन राम मंदीरामधी रे रामनामाचं भजन
पुढे लागतात चुनीलाल बापू, गावचे सावकार. ते राम मंदिराच्या अगदी शेजारी राहतात. चुनीलालच्या वाट्याला दाम येतो, त्या म्हणतात, आणि आप्पाजींना राम भेटतो. आप्पाजी कोण, हे त्या सांगत नाहीत. पण ही ओळ आप्पाजींना चुनीलालच्या विरुद्ध, रामाच्या बाजूला उभं करते. आता या दोन ठिकाणचे आवाज ऐका. चुनीबापूंच्या पेढीवर पैशांची छन छन चालू असते. शेजारच्या राम मंदिरात लोक रामनामाचं भजन गात असतात. दोन शेजारी, दोन आवाज. एक पैसा जमवतो; दुसऱ्याला देव लाभला आहे.
घरापासून मळ्याकडे
५ मंमई बाजारवाटे चाले धडाड - दनाना असा जयगावामधी नानाजीचा छापखाना नानाजीचा छापखाना त्यात मोठे मोठे पुठ्ठे तसे शाईचे दराम आन कागदाचे गठ्ठे किती शिशाच्या चमटया ठसे काढले त्यावर कसे निंघती कागद छापसनी भराभर
पाचवा मुक्काम खुद्द जळगावात; बहिणाबाई त्याला जयगाव म्हणतात. मुंबई बाजाराच्या रस्त्यावर काहीतरी धडाड-दणाणा करत चाललं आहे. तो, त्या म्हणतात, नानाजींचा छापखाना. आत मोठमोठे पुठ्ठे आहेत, शाईची पिंपं आहेत, कागदांचे गठ्ठे आहेत. शिशाचे किती तरी छोटे खिळे आहेत, प्रत्येकावर एकेक अक्षर कोरलेलं. आणि बघा, छापलेले कागद एकामागून एक कसे भराभर बाहेर पडताहेत! एखादं नवल पहिल्यांदाच पाहावं, तशा त्या एकेक वस्तू मोजून सांगतात.
घरापासून मळ्याकडे
चाले ‘छाप्याचं यंतर’ जीव आठे बी रमतो टाकीसनी रे मंतर जसा भगत घुमतो! मानसापरी मानूस राहतो रे येडजाना अरे होतो छापीसनी कोरा कागद शहाना
छापायचं यंत्र चालू आहे, त्या म्हणतात, आणि इथेही माझा जीव रमतो. मंत्र टाकून भगत (देवऋषी) घुमावा, तसं हे यंत्र घुमतं. भगताच्या अंगात देव आला की तो जागच्या जागी डोलत, गरगर फिरत राही. जणू कोणी दुसरीच शक्ती त्याला चालवत असे. आपोआप धडधडत, फिरत राहणारं छापखान्याचं यंत्र त्यांना अगदी तसंच दिसतं. मग त्या एक मार्मिक विनोद करतात. माणूस होता तसाच अडाणी राहतो. पण कोरा कागद छापखान्यात जातो, आणि शहाणा होऊन बाहेर येतो!
घरापासून मळ्याकडे
६ आता पाह्य जरा पुढे लागे भूताची हायली तीले नक्षीचं लाकूड कोन्ह कशाले बांधली! काय बांध्याचा उपेग नही मानूस घरात यायभरी रातभरी त्यात नाचती रे भूतं! भूईमंधी रे डबोलं डोई पापाचं टोपलं अरे मानसाचं भूत मानसानं रे घडलं!
आता जरा पुढे बघा, त्या म्हणतात. ही नक्षीदार लाकडाची, भुताची हायली (हवेली). ही कोणी बांधली, आणि कशासाठी? बांधून काय उपयोग झाला? घरात माणूस म्हणून कोणी राहत नाही. दिवसभर आणि रात्रभर त्यात भुतं नाचतात. धन पुरून ठेवून मेलेला माणूस भूत होऊन त्याची राखण करायला परत येतो, अशी गावात समजूत होती. बहिणाबाई ही समजूत उलटी फिरवतात. खाली जमिनीत डबोलं (पुरलेलं धन) आहे. वर, मालकाच्या डोक्यावर पापाचं टोपलं होतं; आयुष्यभर त्याने वाहिलेलं ओझं. माणसाचं भूत, त्या म्हणतात, माणसानेच घडवलं.
घरापासून मळ्याकडे
७ आलं भाटीनीचं घर तान्हा माझा रे हाटला झेप टाकली टाकली तिनं उचली घेतला “खेय खेय यायभरी भाटीनीची भारी माया खाय आता भुसकुट पेपरमीटाच्या गोया.”
रिकाम्या हवेलीनंतर वाट माणसं राहतात अशा एका घरापाशी येते: भाटिणीचं घर. भाटीन म्हणजे भाट समाजातली बाई. इथे बहिणाबाईंचं तान्हं हटूनच बसतं; आता त्याला एक पाऊलही पुढे नेता येत नाही. त्यांच्या कडेवरून ते भाटिणीकडे झेप घेतं, पुन्हा पुन्हा झेप घेतं, आणि भाटीन त्याला उचलून घेते. तिची या बाळावर भारी माया. “खेळ, दिवसभर खेळ,” ती त्याला म्हणते. “आता हा पेपरमिंटच्या गोळ्यांचा चुरा खा.”
घरापासून मळ्याकडे
८ सोन्यारूपानं मढला मारवाड्याचा बालाजी शेतकऱ्याचा इठोबा पानाफुलामधी राजी अरे बालाजी - इठोबा दोन्ही एकज रे देव सम्रीतीनं गरीबानं केला केला दुजाभाव
पुढे त्यांना दोन देव भेटतात. मारवाड्याचा बालाजी सोन्या-रुप्याने मढलेला. शेतकऱ्याचा इठोबा मात्र पानाफुलांतच खूश. मारवाडी व्यापारी बालाजीला भजत, आणि त्यांची देवळं श्रीमंत असत. शेतकरी विठोबाला बांधावरचं तुळशीचं एखादं पान किंवा फूल वाही, आणि तेवढं पुरे असे. अहो, बालाजी आणि इठोबा दोघे एकच देव, त्या म्हणतात. श्रीमंतांनी आणि गरिबांनीच दुजाभाव करून त्या एका देवाचे दोन केले.
घरापासून मळ्याकडे
९ देखा रंगीत हायली हांड्या झुंबर ते किती मखरात बसवला मोऱ्याबापा गनपती
नववा मुक्काम एक रंगीत हवेली. बघा, त्या म्हणतात, किती हंड्या, किती झुंबरं! आणि तिथे मखरात खुद्द मोरयाबाप्पा गणपती बसले आहेत. महारवाडा आणि ती घाणेरडी गल्ली पाहून आल्यावर हे घर दिव्यांनी उजळून निघालेलं दिसतं. इथला देवसुद्धा थाटामाटात बसला आहे.
घरापासून मळ्याकडे
१० सनी देवा सनी देवा तुले माझा दंडवत फेऱ्या घालते मी बापा नको पाडू रे फेऱ्यात सनीबापा, सनीबापा घे रे तेलाचं बुधलं तुले तेलात न्हानते नको काढू माझं तेल
मग त्या शनिदेवापाशी थांबतात. वाईट दिवस आणणारा म्हणून लोक ज्याला घाबरतात, तो हा देव. त्याला प्रदक्षिणा घालायच्या, आणि शनिवारी त्याच्या काळ्या पाषाणावर तेल ओतायचं, अशी त्याची पूजा. शनिदेवा, शनिदेवा, त्या विनवतात, तुला माझा दंडवत. बाप्पा, मी तुला फेऱ्या घालते; मला संकटांच्या फेऱ्यात पाडू नकोस. शनिबाप्पा, हे तेलाचं बुधलं (चामड्याचं भांडं) घे, त्या पुढे म्हणतात. मी तुला तेलात न्हाऊ घालते; तू माझं तेल काढू नकोस! त्या शनीपुढे सरळ सौदा मांडतात: तेल तुला, पण माझं तेल मात्र काढायचं नाही.
घरापासून मळ्याकडे
११ दायवाल्याच्या फडात तुरी हर्बऱ्याची थाप दाय भरड भरड झालं झालं सुरू माप दायवाल्याच्या फडात जसं पिकलं रे सोनं दाय पिवयी धम्मक भरीसनी गेलं मन घरी भरल्या तिजोऱ्या दारी दायीचे रे हुडे कानी घातल्या रे साक्या हाती सोनियाचे कडे
शेवटचा मुक्काम डाळवाल्याचा फड (वखार). इथे तूर आणि हरभऱ्याच्या थप्प्या लागल्या आहेत. धान्य भरडून भरडून डाळ होते आहे, आणि मापं सुरू झाली आहेत. या फडात जणू सोनंच पिकलं आहे, त्या म्हणतात. डाळ धम्मक पिवळी आहे, आणि ती नुसती पाहूनच त्यांचं मन भरून येतं. घरात तिजोऱ्या भरलेल्या. दारात डाळीचे मोठमोठे ढीग. कानांत साक्या (कानातले दागिने), आणि हातांत सोन्याचे कडे. महारवाड्यातल्या न पेटणाऱ्या चुलींपासून सुरू झालेली ही वाट इथे, भरलेल्या तिजोऱ्या आणि सोन्यापाशी येऊन संपते.