बहिणाबाईंची गाणी
गोसाई
तठे बसला गोसाई धुनी पेटयी शेतात करे ‘बं बं भोलानाथ’ धरे चिमटा हातात मोठा गोसाई यवगी त्याच्यापाशी रे इलम राहे रानात एकटा बसे ओढत चिलम!
हे गाणं म्हणजे एक विषारी झाड कसं जन्माला आलं, त्याची गावाकडची गोष्ट. सुरुवात होते एका गोसाव्यापासून; तो एका शेतात येऊन राहिला आहे. तिथे तो धुनी पेटवून बसला आहे. हातात लोखंडी चिमटा आहे, आणि तोंडाने ‘बं बं भोलानाथ!’ असा शंकराचा जप चालू आहे. शंकराचे गोसावी अशी धुनी रात्रंदिवस पेटती ठेवत, आणि ती चाळवायला लांब लोखंडी चिमटा जवळ बाळगत. हा मोठा गोसावी आहे, खरा योगी. त्याच्यापाशी मोठा इलम (विद्या, कसब) आहे. तो रानात एकटाच राहतो, आणि चिलीम ओढत बसतो.
गोसाई
अरे, गोसायाच्यापाशी जड्याबुट्या व्हत्या फार देये लोकाले औसद रोग पयी जाये पार! अशा औसदाच्यासाठी येती लोकांच्या झुंबडी पन कोन्हाबी पासून कधी घेयेना कवडी
आणि या गोसाव्यापाशी, त्या म्हणतात, जडीबुटींचा मोठा साठा आहे. तो लोकांना औषध देतो, आणि रोग पार पळून जातो! अशा औषधासाठी त्याच्याकडे लोकांच्या झुंबडी येतात. पण कोणाकडूनही तो कधी फुटकी कवडीसुद्धा घेत नाही. म्हणजे त्याचं औषध अगदी फुकट.
गोसाई
चार झाडाले बांधल्या व्हत्या त्याच्या चार गाई पेये गाईचंच दूध पोटामधी दूज नही एक व्हती रे ढवयी एक व्हती रे कपीली एक व्हती रे काबरी आन एक व्हती लाली सर्व्या गायीमधी व्हती गाय कपीली लाडकी मोठं गुनी जनावर देवगायीच्या सारकी
त्याच्या चार गायी आहेत, चार झाडांना बांधलेल्या. तो फक्त त्यांचंच दूध पितो; त्याशिवाय दुसरं काही त्याच्या पोटात जात नाही. एक ढवळी, म्हणजे पांढरी. एक कपिली, तपकिरी. एक कबरी, ठिपकेदार. आणि एक लाली, तांबडी. शेतकरी घरांत गुरांना असंच रंगावरून नाव देत. या सगळ्या गायींत कपिली त्याची लाडकी. मोठं गुणी जनावर; अगदी देवगायीसारखी.
गोसाई
व्हती चरत बांदाले खात गवत चालली रोप कशाचं दिसलं त्याले खायासाठी गेली रोप वडाचं दिसलं भूत बोले त्याच्यातून ‘नींघ वढाय कुठली! व्हय चालती आठून’
एके दिवशी कपिली बांधावरून चरत चालली आहे, गवत खात खात. तिला कसलंसं रोप दिसतं, आणि ती ते खायला जाते. ते असतं वडाचं रोप, आणि त्यातून एक भूत खेकसतं: “निघ, वढाय कुठली! चालती हो इथून!” वढाय म्हणजे उनाड, कोणाला न आवरणारी. वड-पिंपळावर भुतांची वस्ती असते, अशी गावात समजूत होती. त्यामुळे एखादं रोप बोलतं, आणि तेही उद्धटपणे, याचं ऐकणाऱ्याला काही नवल वाटलं नसतं.
गोसाई
आला राग कपीलाले मालकाच्याकडे गेली शींग हालवत पाडे माटी उखरू लागली तिचा मालक गोसाई सम्दं काही उमजला ‘कोन आज कपीलाले टोचीसनी रे बोलला?’
कपिलीला भयंकर राग येतो. शिंगं हलवत ती मालकाकडे जाते, आणि खुरांनी माती उकरू लागते. ही लक्षणं प्रत्येक शेतकऱ्याच्या ओळखीची: असं करणारी गाय चिडलेली असते, धडक द्यायच्या तयारीत असते. आपल्याला कोण काय बोललं, हे गाय सांगू शकत नाही; पण तिची शिंगं आणि खूर बरंच काही सांगतात. तिचा मालक गोसावी सगळं ओळखतो. “आज कपिलीला कोण टोचून बोललं रे?” तो विचारतो.
गोसाई
तसा गेला बांधावर रोप हालल हाललं त्याच्यातून तेच भूत जसं बोललं बोललं टाके गोसाई मंतर भूत पयीसनी गेलं तसं वडाच्या रोपाचं तठी जैऱ्ही रोप झालं
म्हणून तो तसाच बांधावर जातो. रोप हलतं, हलतच राहतं, आणि त्यातून तेच भूत पुन्हा आधीसारखंच बोलतं. गोसावी मंत्र टाकतो, आणि भूत पळून जातं. पण त्याच क्षणी, तिथल्या तिथे ते वडाचं रोप विषारी होऊन जातं. भूत गेलं, पण त्याचे बोल त्या रोपातून गेले नाहीत.
गोसाई
आरे जहरी बोल्याची अशी लागे त्याले आंच रोप वाढलं वाढलं झाड झालं जहराचं मोठ्ठं झाड जहराचं गोसायाच्या शेतामधी ढोरढाकर त्याखाले फिरकती ना रे कधी
त्या जहरी बोलांची रोपाला अशी आच लागली, बहिणाबाई म्हणतात. रोप वाढलं, वाढलं, आणि जहराचं झाड झालं. कडू शब्दांचे चटके बसतात, असं आपण म्हणतो; इथे ते चटके खरोखरच बसतात. कोवळं रोप त्या बोलांनी होरपळतं, आणि त्यातून उगवतं ते विषच. ते जहराचं मोठं झाड गोसाव्याच्या शेतात उभं आहे. ढोरंढाकरं (गुरंढोरं) त्याच्याखाली कधी फिरकतही नाहीत.
गोसाई
काय झाडाचं या नाव? नही मालूम कोन्हाले आरे कशाचं हे झाड पुसा गोसाई बोवाले!
गावाकडच्या गोष्टी बहुधा जशा संपतात, तशीच बहिणाबाई ही गोष्ट संपवतात: एका खोडकर प्रश्नाने. या झाडाचं नाव काय? कोणालाच ठाऊक नाही. मग हे झाड आहे तरी कसलं? हे झाड चार कडू बोलांतून उगवलं. ते बोल बोलणाऱ्या भुताला ज्याने हाकललं, तो साधुपुरुषच हे झाड कसलं ते सांगू शकेल. म्हणून त्या आपल्याला त्याच्याकडेच पाठवतात: “पुसा गोसाई बोवाले!” म्हणजे, गोसावी बुवांनाच विचारा!