बहिणाबाईंची गाणी
माहेराची वाट
आज माहेराले जानं झाली झाली वो पहाट आली आली डोयापुढे माझ्या माहेराची वाट रातदीन गजबज असं खटल्याचं घर सदा आबादी आबाद माझं ‘आसोद’ माहेर
हे गाणं बहिणाबाईंबरोबर त्यांच्या माहेरच्या वाटेने चालतं. जवळजवळ प्रत्येक कडवं “माझ्या माहेराच्या वाटे” या शब्दांनी सुरू होतं, आणि दर वेळी वाटेवरची एक नवी गोष्ट दाखवतं. आज मला माहेरी जायचंय, त्या म्हणतात. पहाट झाली, पहाट झाली; आणि माहेरची वाट आत्ताच डोळ्यांपुढे उभी राहिली. त्यांचं माहेर आसोदा. खटल्याचं घर (मोठं एकत्र कुटुंब), रात्रंदिवस गजबजलेलं, नेहमी आबादी आबाद. अशा घरात भाऊ, त्यांच्या बायका, मुलं आणि म्हातारे आई-वडील सगळे एकत्र राहत, एकत्र जेवत. त्यामुळे घरात एकही घटका शांत जात नसे. वाटेच्या टोकाला हेच घर त्यांची वाट पाहत आहे.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे तांडे पानाचे लागले पानं कतरतो बारी लागे बारीन येच्याले माझ्या माहेराच्या वाटे रेलवाईचें फाटुक आग्गाडीचं येनंजानं तिले कशाची आटक?
वाटेची सुरुवात पानमळ्यांनी होते. माहेरच्या वाटेवर, त्या म्हणतात, विड्याच्या पानांच्या वेलींच्या लांबलचक रांगा लागतात. बारी (पानमळेवाला) पानं कातरतो, आणि बारीण ती वेचायला लागते. सावली केलेल्या मळ्यांत बारी लोक विड्याची पानं पिकवत. जेवणानंतर खायला आणि पाहुण्यांना विडा द्यायला प्रत्येक गाव ती विकत घेई. पुढे रेल्वेचं फाटक लागतं. आगगाडी येते-जाते, त्या म्हणतात; तिला कसली आडकाठी? बहिणाबाई पायी चाललेल्या; ही नवी आगगाडी मात्र कुणासाठी थांबत नाही. वाटेवरचं काहीच तिला अडवू शकत नाही.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे ‘लौकी’ लागली लागली वाटच्या रे वाटसरा तुझी तहान भागली माझ्या माहेराच्या वाटे पिव्वी चिकनास खारी पानी पावसाया आंधी जाते धाब्याधाब्यावरी
मग वाटेतली लहानशी लौकी नदी येते. माझ्या माहेरच्या वाटेवर लौकी लागली, त्या म्हणतात. अरे वाटसरा, तुझी तहान भागली! पुढे पिवळी, चिकट खारी (माती) लागते. पाणी, पाऊस आणि वादळापासून घर वाचवायला, त्या म्हणतात, ती धाब्याधाब्यावर जाते. खानदेशातल्या गावांत घरांना धाबी (सपाट छपरं) असत: लाकडी वासे आणि त्यावर दाबून बसवलेली माती. दर पावसाळ्याआधी लोक त्यावर चिकट मातीचा नवा थर देत, म्हणजे पाणी आत गळत नसे. म्हणून वाटेवरची ही माती गावातल्या प्रत्येक घरावर पोहोचलेली असते.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे देखा बाभयींच बन चुल्हा लहाडीच्यासाठी घराघरात बैतन माझ्या माहेराच्या वाटे डाबा पान्याच्या लागल्या म्हशी बसल्या पान्यात जशा वरमाई न्हाल्या
माहेरच्या वाटेवर, त्या पुढे म्हणतात, बघा हे बाभळीचं बन. घरोघरी सरपण त्यातूनच येतं; रोजच्या चुलीसाठी आणि लहाडीसाठी (मोठ्या चुलीसाठी). मग वाटेत पाण्याची डबकी लागतात, आणि त्यांत म्हशी बसलेल्या असतात. लग्नात सगळ्यात मानाची बाई म्हणजे वरमाई, नवरदेवाची आई; आणि हे तिला चांगलं ठाऊक असतं. तर बहिणाबाई म्हणतात, पाण्यात बसलेल्या म्हशी जणू न्हायला बसलेल्या वरमाया: जड, संथ, गळ्यापर्यंत पाण्यात बुडालेल्या, आणि स्वतःवर भलत्याच खूश.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे देख मये चारोमेरी गाडया ऊसाच्या चालल्या बुधवारच्या बाजारी माझ्या माहेराच्या वाटे घंटया घुंगराचा नाद येती जाती बैलगाडया धुरकरी घाले साद मांघे पोत्यातून गये गव्हा - जवारीची धार पाखराचा जमे बेत दाने खाई झाले गार
माहेरच्या वाटेवर, त्या म्हणतात, बघ चारी बाजूंना मळे. उसाच्या गाड्या बुधवारच्या बाजाराला चालल्या आहेत. बैलांच्या गळ्यातल्या घंटा आणि घुंगरं वाजतात. बैलगाड्या येतात-जातात, आणि धुरकरी (गाडीवान) बैलांना हाका घालतात. काही गाड्यांत धान्याची पोती असतात. गाडी खडखडत चालते तशी पोती गळतात, आणि मागे रस्त्यावर गहू-ज्वारीची बारीक धार सांडत जाते. पाखरांनी ते हेरलं आहे. ती जमतात, मेजवानीचा बेत ठरवतात, दाणे टिपतात आणि तृप्त होतात.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे गायी म्हशीचं खिल्लार गावामधी बरकत दह्या दुधाची रे ढेर! माझ्या माहेराच्या वाटे कोन्ही भिकारी - टकारी आला भीक मांगीसनी झोयी गेली सम्दी भरी माझ्या माहेराच्या वाटे कोन्ही भिलीन बायजा खाले उतारली पाटी म्हने कटेलं लेयजा
माहेरच्या वाटेवर, त्या म्हणतात, गायी-म्हशींचं खिल्लार (कळप) आहे. गावात बरकत आहे, दही-दुधाचे ढीग आहेत! तिथे कोणी भिकारी-टकारी भीक मागत आला, तर त्याची झोळी भरूनच जाई. भिल्ल हे खानदेशातले रानात राहणारे लोक. कोणी भिल्लीण बायजा डोक्यावरची पाटी खाली उतरवते, आणि रानातून गोळा केलेली कटेलं (कटोली, काटेरी रानभाजी) देऊ करते. “कटेलं घेऊन जा!” ती म्हणते.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे जरी आले पायी फोड पाय चालले चालले अशी माहेराची ओढ माझ्या माहेराच्या वाटे जरी लागल्या रे ठेचा वाटवरच्या दगडा तुले फुटली रे वाचा! “नीट जाय मायबाई नको करू धडपड तुझ्याच मी माहेराच्या वाटवरला दगड!”
आता चालताना पाय दुखू लागतात. पायाला फोड आले तरी, बहिणाबाई म्हणतात, पाय चालतच राहिले. अशी माहेरची ओढ. मग एका दगडाची ठेच लागते, आणि त्या दगडालाच अचानक वाचा फुटते. “नीट जा गं मायबाई,” तो म्हणतो, “धडपडू नकोस. मी तुझ्याच माहेराच्या वाटेवरचा दगड आहे!” ठेच लागली की माणूस दगडाला शिव्या देतो. इथे मात्र दगडच त्यांच्याशी मायेने बोलतो. तोही माहेरचा, म्हणून तोही घरचाच; त्याने दिलेली ठेचसुद्धा एक प्रकारचं स्वागतच.
माहेराची वाट
माझ्या माहेराच्या वाटे माले लागली गुचकी आली उडत उडत एक दीसली, सायंकी माझ्या माहेराच्या वाटे मारे सायंकी भरारी माझ्या जायाच्याच आधी सांगे निरोप माहेरी “ऊठ ऊठ भीमामाय काय घरात बसली कर गुरमय रोटया लेक बहिनाई आली!”
माहेरच्या वाटेवर मला गुचकी (उचकी) लागली, त्या म्हणतात. गावात उचकी लागली की कोणीतरी आठवण काढतंय, असं मानतात. तेवढ्यात उडत उडत एक सायंकी (साळुंकी) आली. त्यांच्या ओढीसारखीच ती त्यांच्या पावलांच्या पुढे उडत गेली, आणि निरोप द्यायला त्यांच्या आधी माहेरी पोचली. “ऊठ, ऊठ गं भीमामाय,” ती हाक मारते. “घरात काय बसलीस? गुरमय रोट्या (गुळाच्या रोट्या) कर. लेक बहिणाई आली!”