बहिणाबाईंची गाणी
गुढी उभारनी
गुढीपाडव्याचा सन आता उभारा रे गुढी नव्या वरसाचं देनं सोडा मनातली आढी गेलं साली गेली आढी आता पाडवा पाडवा तुम्ही येरांयेरांवरी लोभ वाढवा वाढवा
हे गाणं गुढीपाडव्याचं आहे, मराठी नववर्षाच्या पहिल्या दिवसाचं. त्या सकाळी प्रत्येक घराच्या दारात गुढी उभी राहते. गुढीपाडव्याचा सण आहे, बहिणाबाई म्हणतात, आता गुढी उभारा रे. आणि नव्या वर्षाला देणं म्हणून मनातली आढी (अढी, राग) सोडून द्या. गेल्या सालाबरोबर अढीही गेली, त्या पुढे म्हणतात. आता पाडवा आला, पाडवा: एकमेकांवरचा लोभ वाढवा, वाढवा.
गुढी उभारनी
अरे, उठा झाडा आंग गुढीपाडव्याचा सन आता आंगन झाडूनी गेली राधी महारीन कसे पडले घोरत असे निस्सयेलावानी हां हां म्हनता गेला रे रामपहार निंघूनी
मग सणाच्या सकाळीसुद्धा अजून झोपलेल्या कोणावर तरी त्या उखडतात. अरे, उठा, अंग झटका, त्या म्हणतात: आज गुढीपाडवा आहे! राधी महारीण येऊन अंगण झाडून गेलीसुद्धा, आणि तुम्ही अजून झोपलेलेच. असे निपचित पडल्यासारखे घोरत काय पडलात, त्या रागावतात. हां हां म्हणता रामपहार निघून गेला. रामपहार म्हणजे रात्रीचा शेवटचा प्रहर, सूर्य उगवायच्या आधीचा. आंघोळ, देवपूजा आणि दिवसाची सुरुवात करायची ती वेळ. सणाच्या सकाळी तो झोपेत घालवणं ही लाजिरवाणी गोष्ट होती.
गुढी उभारनी
आता पोथारा रे घर सुधारा रे पडझडी करीसन सारवन दारी उभारा रे गुढी चैत्राच्या या उन्हामधी जीव व्हये कासाईस रामनाम घ्या रे आता रामनवमीचा दीस
आता घर पोथारा (लिंपा), त्या म्हणतात, आणि जिथे पडझड झाली ती दुरुस्त करा. शेणाने सारवा, आणि दारात गुढी उभारा. खानदेशातल्या गावात भिंती मातीच्या आणि जमीन ठोकून टणक केलेल्या मातीची. सणाआधी भिंती नव्याने लिंपत, आणि जमीन शेणपाण्याने सारवत. सारवण वाळलं की जमीन स्वच्छ आणि टणक होई. मग त्यांचं लक्ष ऋतूकडे जातं. चैत्राचं ऊन कडक आहे, त्या म्हणतात, आणि त्या उन्हात जीव कासावीस होतो. आता रामनाम घ्या रे, कारण रामनवमीचे दिवस आले आहेत.
गुढी उभारनी
पडी जातो तो ‘पाडवा’ करा माझी सुधारनी आता गुढीपाडव्याले म्हना ‘गुढी उभारनी’ काय लोकाचीबी तऱ्हा कसे भांग घोटा पेल्हे उभा जमीनीच्या मधी आड म्हनती उभ्याले आसं म्हनू नही कधी जसं उभ्याले आडवा गुढी उभारतो त्याले कसं म्हनती पाडवा?
आणि मग येतो त्यांचा विनोद, सणाच्या नावावरच. जो पडतो तो पाडवा, त्या म्हणतात. म्हणून माझी एवढी सुधारणा ऐका: आतापासून गुढीपाडव्याला “गुढी उभारणी” म्हणा. लोकांची तऱ्हा तरी काय, त्या पुढे म्हणतात; जणू भांग घोटून प्यायले आहेत! विहिरीला ते आड म्हणतात. विहीर तर जमिनीत सरळ उभी खोदलेली असते, आणि त्या उभ्याला म्हणतात आड, म्हणजे आडवा! म्हणून असं कधी बोलू नका, त्या आपल्याला सांगतात; उभ्याला आडवा म्हणू नका. ज्या दिवशी आपण गुढी उंच उभारतो, त्या दिवसाला पाडवा, म्हणजे पाडणं, कसं म्हणायचं?