बहिणाबाईंची गाणी
कशाले काय म्हनू नही
बिना कपाशीनं उले त्याले बोंड म्हनू नही हरी नामाईना बोले त्याले तोंड म्हनू नही नही वाऱ्यानं हाललं त्याले पान म्हनू नही नही ऐके हरीनाम त्याले कान म्हनू नही
हे गाणं म्हणजे छोट्या छोट्या म्हणींची माळ आहे, आणि प्रत्येक म्हण एकाच साच्यात बांधलेली. बहिणाबाई आधी शेतातली एखादी गोष्ट घेतात, मग माणसाचा एखादा अवयव; आणि दोघांबद्दल म्हणतात, “त्याला ते नाव देऊ नका.” जी गोष्ट आपलं काम करत नाही, तिला त्या नावावर हक्क नाही. कापूस हे खानदेशाचं मुख्य पीक. तो बोंडात वाढतो. हिरवं बोंड शरदात फुटतं आणि आतला पांढरा कापूस दिसू लागतो. पण काही बोंडं फुटतात आणि आत काहीच नसतं. ज्या बोंडात कापूस नाही, त्याला बोंड म्हणू नका, असं बहिणाबाई सुरुवातीलाच सांगतात. आणि जे तोंड हरीचं नाव घेत नाही, त्याला तोंड म्हणू नका. पान इतकं हलकं, की वाऱ्याच्या लहानशा झुळकीनेही थरथरतं. म्हणून जे पान वाऱ्याने कधी हललंच नाही, ते पान नव्हे. आणि ज्या कानाने हरीचं नाव कधी ऐकलं नाही, तो कान नव्हे. आकार दोघांनाही आहे, पण आपलं काम दोघंही करत नाहीत.
कशाले काय म्हनू नही
पाटा येहेरीवाचून त्याले मया म्हनू नही नही देवाचं दर्सन त्याले डोया म्हनू नही निजवते भुक्या पोटी तिले रात म्हनू नही आखडला दानासाठी त्याले हात म्हनू नही
मग त्या बागायती जमिनीकडे वळतात. ज्या जमिनीला विहीर नाही, पाणी आणणारा पाट नाही, तिला मया (मळा) म्हणू नका. आणि ज्या डोळ्यांनी देवाचं एकदाही दर्शन घेतलं नाही, त्यांना डोळे म्हणू नका. त्यांच्या भागातली बहुतेक शेती पावसाच्या भरवशावर असे. मळा म्हणजे विहिरीजवळची मोलाची जमीन. तिथे बारा महिने पाटांतून पाणी खेळे आणि केळी, भाजीपाला, ऊस डोलत. पाणी नसेल तर ते नुसतं मोठं नाव लावलेलं कोरडं रान. पुढे त्या म्हणतात, जी रात्र उपाशी पोटी झोपवते, तिला रात्र म्हणू नका. रात्र विसाव्यासाठी असते, आणि भुकेल्याला विसावा कुठला? आणि दान द्यायची वेळ आली की जो हात आखडतो, त्याला हात म्हणू नका.
कशाले काय म्हनू नही
ज्याच्यामधी नही पानी त्याला हाय म्हनू नही धावा ऐकून आडला त्याले पाय म्हनू नही येहेरीतून ये रीती तिले मोट म्हनू नही केली सोताची भरती त्याले पोट म्हनू नही
शेतातली एक गोष्ट आणि शरीराचा एक अवयव, अशा जोड्या बहिणाबाई लावतच राहतात. आता प्रत्येक जोडी गरजवंताला दगा देते. ज्या हायमध्ये (गुरांच्या पाण्याच्या कुंडात) पाणी नाही, ते हाय नव्हे. आणि मदतीची हाक ऐकूनही जो पाय जागचा हलत नाही, त्याला पाय म्हणू नका. विहिरीतून जी मोट रिकामी वर येते, ती मोट नव्हे. आणि जे पोट फक्त स्वतःचीच भर करतं, त्याला पोट म्हणू नका. विहिरीवर बैलजोडी उताराच्या धावेवरून खाली चालत जाई, आणि पाण्याने भरलेली मोठी चामड्याची मोट वर ओढून पाटात रिकामी करी. मोट रिकामी आली, म्हणजे बैलांनी ओढलं आणि हाकणाऱ्याने ओरडून घसा कोरडा केला, सगळं वाया. फक्त स्वतःला भरणारं पोटही त्या मोटेसारखं: जगण्याचे सगळे कष्ट, पण दुसऱ्या कोणाच्या वाट्याला काहीच नाही.
कशाले काय म्हनू नही
नही वळखला कान्हा तिले गाय म्हनू नही जीले नही फुटे पान्हा तिले माय म्हनू नही अरे, वाटच्या दोरीले कधी साप म्हनू नही इके पोटच्या पोरीले त्याले बाप म्हनू नही दुधावर आली बुरी तिले साय म्हनू नही जिची माया गेली सरी तिले माय म्हनू नही
शरीराकडून त्या घराकडे वळतात, आणि सुरुवात करतात गाईपासून. गाय तर प्रत्येक शेतकऱ्याच्या घरातलीच एक असते. जिने कान्हाला ओळखलं नाही, तिला गाय म्हणू नका. कृष्ण गुराखी म्हणून वाढला, आणि जुन्या गाण्यांत त्याची बासरी वाजली की गाई त्याच्याकडे धावत. आणि जिला आपल्या लेकरासाठी पान्हा फुटत नाही, ती आई नव्हे. वाटेत पडलेल्या दोरीला कधी साप समजू नका, त्या म्हणतात. ती दिसते सापासारखी, पण तिच्यापासून काही भय नाही. तसंच, जो स्वतःच्या पोटच्या पोरीला विकतो, त्याला बाप समजू नका. दिसतो बापासारखा, पण बाप नव्हे. दुधावर आलेल्या बुरशीला साय म्हणू नका. आणि जिची माया आटून गेली, तिलाही आई म्हणू नका. दोघी वरवर खऱ्यासारख्या दिसतात, आणि दोघी आतून नासलेल्या.
कशाले काय म्हनू नही
इमानाले इसरला त्याले नेक म्हनू नही जल्मदात्याले भोवला त्याले लेक म्हनू नही ज्याच्यामधी नही भाव त्याले भक्ती म्हनू नही ज्याच्यामधी नही चेव त्याले शक्ती म्हनू नही
आता मुलगा. जो इमान विसरला, त्याला नेक म्हणू नका. आणि ज्याने जन्मदात्याचा छळ केला, त्याला लेक म्हणू नका. शेवटी बहिणाबाई मनातल्या दोन गोष्टी घेतात. ज्यात भाव नाही, त्याला भक्ती म्हणू नका. मनापासून न केलेली प्रार्थना ही भक्तीच नव्हे. आणि त्यांचे शेवटचे शब्द: ज्यात चेव (जोश) नाही, “त्याले शक्ती म्हनू नही.”