बहिणाबाईंची गाणी
मानूस
मानूस मानूस मतलबी रे मानसा, तुले फार हाव तुझी हाकाकेल आशा मानसा मानसा, तुझी नियत बेकार तुझ्याहून बरं गोठ्यातलं जनावर
या गाण्यात बहिणाबाई माणसाला चांगलंच फैलावर घेतात, आणि एकही शब्द मवाळ करत नाहीत. त्या सुरुवातच करतात: “मानूस मानूस, मतलबी रे मानसा!” अरे स्वार्थी माणसा, तुझी हाव केवढी मोठी! तुझी हपापलेली आशा कधी शमतच नाही. माणसा, माणसा, त्या पुढे म्हणतात, तुझी नियतच वाईट. तुझ्यापेक्षा गोठ्यातलं जनावर बरं. शेतकऱ्याच्या घराजवळच गोठा असे आणि गुरं तिथे बांधलेली असत. त्यामुळे ही तुलना ऐकणाऱ्याच्या डोळ्यांसमोरच होती. लोक जनावराला हीन जीव म्हणतात. बहिणाबाई तेच उलटं फिरवतात.
मानूस
भरला डाडोर भूलीसनी जातो सूद खाईसनी चारा गायम्हैस देते दूध मतलबासाठी मान मानूस डोलये इमानाच्यासाठी कुत्रा शेपूट हालये
मग त्या पुरावा देतात, तोही गोठ्यातलाच. डाडोर (पोट) भरला की माणूस स्वतःला विसरतो; त्याचं भानच हरपतं. गाय-म्हैस नुसता चारा खाते, आणि तरी दूध देते. आणखी एक पुरावा: माणूस लोकांपुढे मान डोलावतो, तो काहीतरी पदरात पाडून घेण्यासाठी. कुत्रा शेपूट हलवतो, तो इमानापोटी. जनावरं थोडं घेतात आणि परत देतात. माणूस पोटभर घेतो आणि विसरून जातो.
मानूस
मानसा मानसा, कधी व्हशीन मानूस लोभासाठी झाला मानसाचा रे कानूस!
शेवटी बहिणाबाई एक प्रश्न विचारतात. माणसा, माणसा, तू माणूस कधी होशील? मग येते त्यांची सगळ्यात धारदार उपमा. खानदेशात मुख्य पीक ज्वारीचं. ताटाच्या टोकाला तिचं जड कणीस येतं. कधी कधी एखादं कणीस दाणा भरण्याआधीच करपतं किंवा सडतं. त्यात दाणा नसतो, आणि शेतकरी ते फेकून देतो. असं कणीस म्हणजे कानूस. लोभापायी, त्या म्हणतात, माणसाचा कानूस झाला. “मानूस” आणि “कानूस” यांचं यमक जुळतं: माणूस आणि रिकामं कणीस. शेवटच्या एका शब्दात त्या माणसाला कानूस करून टाकतात.