बहिणाबाईंची गाणी
घरोट (जाते)
देवा, घरोट घरोट तुझ्या मनातली गोट सर्व्या दुनियेचं पोट घरी कर्माचा मरोट
हे बहिणाबाईंचं आपल्या जात्यावरचं गाणं आहे. जात्याला त्या आपल्या गावच्या शब्दात घरोट म्हणतात. दळता दळता त्या त्याच्याशी बोलतात; अर्धं देवाशी, अर्धं दगडाशी. देवा, हे घरोट म्हणजे तुझ्याच मनातली कल्पना, असं त्या म्हणतात. ते साऱ्या जगाचं पोट भरतं. आणि घरात मात्र ते कर्माचा मरोट (पीळ, रगडा) आहे; नशिबाने वाट्याला दिलेले कष्ट. खानदेशातल्या शेतकरी घरात दिवस उजाडायच्या आधीच जात्यापाशी सुरू होई. दोन गोल दगड, वरचा लाकडी खुंट्याने फिरवायचा. दिवसभराचं पीठ बायका हातानेच दळत, म्हणजे त्या दिवशी खाल्लेली प्रत्येक भाकर आधी जात्यातून गेलेली असे. जातं सगळ्यांना पोसतं, आणि ते फिरवणारीला झिजवतं.
घरोट (जाते)
अरे, घरोट घरोट वानी बाम्हनाचं ‘जात’ कसा घरघर वाजे त्याले म्हनवा घरोट अरे जोडता तोडलं त्याले नातं म्हनू नही ज्याच्यातून येतं पीठ त्याले जातं म्हनू नही
मग त्या त्याच्या नावाशी खेळतात. वाणी आणि ब्राह्मण त्याला ‘जातं’ म्हणतात, हा झाला शुद्ध शब्द. पण ते कसं वाजतं ते ऐका: घरघर, घरघर. म्हणून त्याला घरोटच म्हणा! आणि एका म्हणीच्या जोडीने दुसरी गंमत. जोडता जोडताच जे तुटतं, त्याला नातं म्हणू नका. आणि ज्यातून पीठ येतं, त्याला ‘जातं’ म्हणू नका! दोन्हीकडे नाव सांगतं एक, आणि वस्तू करते नेमकं उलट. शुद्ध शब्दावर ही गावच्या बाईची कोटी आहे. शिकलेले लोक काय म्हणतात त्यावरून नव्हे, तर दगडाच्या आवाजावरून आणि कामावरून त्या त्याला नाव देतात.
घरोट (जाते)
कसा घरोट घरोट माझा वाजे घरघर घरघरीतून त्याच्या माले ऐकू येतो सूर त्यात आहे घरघर येडया, आपल्या घराची अरे, आहे घरघर त्यात भर्ल्या आभायाची!
आता त्या नुसता आवाजच ऐकतात. माझं घरोट कसं वाजतं, घरघर, घरघर! आणि त्या घरघरीतून मला सूर ऐकू येतो, त्या म्हणतात. मग एक लटका दम आणि एक कोटी. वेड्या, त्या घरघरीत आपल्या घराचीच घरघर आहे. आणि त्यात भरून आलेल्या आभाळाचीही घरघर आहे! ‘घरघर’ या शब्दात दोनदा ‘घर’ आहे, म्हणजे दगडाचा आवाजच ‘घर’ म्हणतो. आणि त्याचा तो खोल, घुमणारा आवाज पावसाळी ढगांच्या गडगडाटासारखा. शेतकरी त्याचीच तर वाट बघत असतो, कारण ढग आले तरच पीक येतं. बहिणाबाईंना जात्याच्या आवाजात दोन गाणी ऐकू येतात: ते ज्या घराला पोसतं त्या घराचं, आणि त्या घराला पोसणाऱ्या पावसाचं.
घरोट (जाते)
आता घरोटा घरोटा दयन मांडलं नीट अरे, घंटया - भरामधी कर त्याचं आता पीठ चाल घरोटा घरोटा तुझी चाले घरघर तुझ्या घरघरीतून पीठ गये भरभर जशी तुझी रे घरोटा पाऊ फिरे गरगर तसं दुधावानी पीठ पडतं रे भुईवर
आता त्या रोजचं दळण घेऊन बसतात, आणि जणू त्याला ऐकू येतं, अशा जात्याशी बोलतात. घरोटा, मी दळण नीट मांडलं आहे. तासाभरात त्याचं सगळं पीठ कर. चल रे घरोटा, चल, त्या त्याला हुरूप देतात. तुझी घरघर चालू आहे, आणि त्या घरघरीतून पीठ भरभर गळतंय. वरच्या दगडाच्या मधल्या भोकात मूठ मूठ दाणे घातले जात. बहिणाबाई गातात, तुझी पाऊ (वरची तळी) जशी गरगर फिरते, तसं दुधासारखं पांढरं पीठ भुईवर पडतं.
घरोट (जाते)
अरे, घरोटा घरोटा घास माझा जवारीचा तुले सनासुदी गहू कधी देते बाजरीचा माझा घरोट घरोट दोन दाढा दोन व्होट दाने खाये मूठ मूठ त्याच्यातून गये पीठ
मग स्वतःचीच एक थट्टा. माझा घास ज्वारीचा, त्या जात्याला सांगतात. तुला मात्र सणासुदीला गहू, आणि कधी बाजरी. खानदेशातल्या शेतकरी घरात रोज, दोन्ही वेळा ज्वारीचीच भाकर. गहू म्हणजे चैन, सणावारापुरता. म्हणजे जातं बहिणाबाईंपेक्षा चांगलं खातं! आणि त्या त्याला खायला तोंडही देतात. माझ्या घरोटाला दोन दाढा आणि दोन ओठ. ते मूठ मूठ दाणे खातं, आणि त्यातून पीठ गळतं. दोन दगड म्हणजे त्याच्या दाढा, आणि त्यांच्या कडा म्हणजे ओठ.
घरोट (जाते)
अरे, घरोटा घरोटा माझे दुखता रे हात तसं संसाराचं गानं माझ बसते मी गात अरे, घरोटा घरोटा तुझ्यातून पडे पीठी तसं तसं माझं गानं पोटातून येतं व्होटी
दळण तासन्तास चालतं, आणि थकव्यावरचा आपला उपाय त्या सांगतात. घरोटा, हात दुखायला लागले की मी बसून माझं संसाराचं गाणं गाते. तुझ्यातून जसं पीठ पडतं, त्या जात्याला सांगतात, तसं माझं गाणं पोटातून ओठांवर येतं. आत दाणे जातात आणि पीठ बाहेर येतं; आत दुखणं जातं आणि गाणं बाहेर येतं. पहाटेच्या अंधारात जात्यावर बसलेल्या बायका काम चालू राहावं म्हणून नेहमीच ओव्या गात. बहिणाबाईसुद्धा काम करता करता आपली गाणी गात, हे गाणं सांगतं तसंच.
घरोट (जाते)
दाने दयता दयता जशी घामानं मी भिजे तुझी घरोटा घरोटा तशी पाऊ तुझी झिजे झिजिसनी झिजिसनी झाला संगमरवरी अरे, तुला टाकलाये टकारीन आली दारी!
शेवटी बहिणाबाई सांगतात, या कामाने दोघांचं काय होतं ते. दाणे दळता दळता मी घामाने भिजते, त्या म्हणतात. आणि तसतशी, घरोटा, तुझी पाऊ झिजत जाते. झिजून झिजून तू संगमरवरासारखा गुळगुळीत झालास. जात्यासाठी ही वाईट बातमी. दाणे धरायला त्याच्या दगडावर खरखरीत खाचा लागतात; गुळगुळीत जातं दळतच नाही. मग चांगली बातमी. पाथरवटांच्या बायका छोटी हातोडी आणि छिन्नी घेऊन गावोगाव फिरत, आणि झिजलेल्या जात्यांवर टोचून नव्या खाचा पाडत; यालाच जातं टाकणं म्हणत. आणि गाणं संपतं बहिणाबाईंच्या आनंदाच्या हाकेवर: “अरे, तुला टाकलाये टकारीन (जातं टाकणारी) आली दारी!”