बहिणाबाईंची गाणी
संसार
अरे, संसार संसार जसा तावा चुल्ह्यावर आधी हाताले चटके तव्हा मियते भाकर!
हे बहिणाबाईंचं संसारावरचं गाणं आहे: लग्न, घर आणि ते घर चालवण्याचे कष्ट. प्रत्येक कडव्याची सुरुवात “संसार संसार” अशा हाकेने होते, आणि दर वेळी बहिणाबाई संसारासाठी नवी उपमा शोधतात. पहिली उपमा थेट त्यांच्या स्वयंपाकघरातून येते. संसार म्हणजे चुलीवर ठेवलेला तवा, असं त्या म्हणतात. आधी हाताला चटके बसतात, तेव्हा कुठे भाकर मिळते. खानदेशातल्या शेतकऱ्याच्या घरात भाकरी हातानेच थापली जाई आणि तापल्या तव्यावर बोटांनीच उलटली जाई. त्यामुळे असे बारीक चटके प्रत्येक बाईच्या ओळखीचे. भाकर मिळते, पण आधी त्याची किंमत हात मोजतात.
संसार
अरे, संसार संसार खोटा कधी म्हनू नही राऊळाच्या कयसाले लोटा कधी म्हनू नही अरे, संसार संसार नही रडनं कुढनं येडया, गयातला हार म्हनू नका रे लोढनं!
मग त्या संसाराला नावं ठेवणाऱ्यांना बजावतात. संसाराला कधी खोटा म्हणू नये. देवळाच्या कळसाला कोणी नुसता लोटा म्हणेल का? कळसाचा आकार लोट्यासारखाच असतो, पण तसं म्हणायची कोणाची छाती नाही. संसारही वरून साधा दिसला तरी तो मानाने वागवायचा असतो. संसार म्हणजे नुसतं रडणं-कुढणं नाही, असं त्या पुढे म्हणतात. आणि संसाराच्या नावाने कुरकुरणाऱ्यावर एकदम उसळतात: “वेड्या, गळ्यातल्या हाराला लोढणं म्हणू नकोस!” हा हार म्हणजे लग्नात नवरा-नवरीच्या गळ्यात घातलेला हार. लोढणं म्हणजे जड ओंडका. वारंवार पिकात घुसणाऱ्या गाई-म्हशीच्या गळ्यात तो बांधत, म्हणजे तिला पळून जाता येऊ नये. बहिणाबाई म्हणतात, लग्न हा तो हार आहे; ओढत फिरायचा ओंडका नाही.
संसार
अरे, संसार संसार खीरा येलावऱ्हे तोड एका तोंडा मधी कडू बाकी सर्वा लागे गोड अरे, संसार संसार म्हनू नको रे भीलावा त्याले गोड भीमफूलं मधी गोडंब्याचा ठेवा देखा संसार संसार शेंग वरतून काटे अरे, वरतून काटे मधी चिक्ने सागरगोटे!
आता त्या शेतातल्या गोष्टींकडे वळतात. संसार म्हणजे वेलीवरून तोडलेली काकडी: एका टोकाला कडू, बाकी सगळी गोड. संसाराला बिब्बा म्हणू नकोस, त्या म्हणतात. बिब्ब्याचा चीक अंगाला लागला तर भाजतं, पण त्याच्या डोक्यावर गोड, रसाळ भीमफूल (टोपण) असतं आणि आत गोडंबीचा ठेवा असतो. आणि बघा, संसार म्हणजे काटेरी शेंग. वरून काटेच काटे, पण आत गुळगुळीत सागरगोटे! गावातल्या मुली सागरगोट्यांनी खेळत, त्यामुळे ते किती गुळगुळीत आणि हाताला छान लागतात हे ऐकणाऱ्या प्रत्येकाला ठाऊक होतं. तिन्ही उपमांचं सांगणं एकच: कडू किंवा काटेरी भाग थोडा असतो, किंवा फक्त वरवर असतो; आतला बहुतेक सगळा गोडच असतो.
संसार
ऐका, संसार संसार दोन्ही जीवाचा इचार देतो दुःखाले होकार अन सुखाले नकार देखा, संसार संसार दोन्ही जीवाचा सुधार कधी नगद उधार सुखादुःखाचा बेपार!
ऐका, त्या म्हणतात: संसार म्हणजे दोन जिवांचा एक विचार. तो दुःखाला होकार देतो आणि सुखाला नकार. म्हणजे, एका विचाराने चालणारे नवरा-बायको कठीण गोष्टी स्वखुशीने अंगावर घेतात, आणि सुख मात्र स्वतःसाठी राखून ठेवत नाहीत. बघा, त्या पुढे म्हणतात: संसार म्हणजे दोन जिवांचं मिळून सुधारत जाणं. तो सुखदुःखाचा बेपार (व्यापार) आहे; कधी रोखीचा, कधी उधारीचा. गावात बहुतेक माल दुकानातून उधारीवर येई आणि हिशेब सुगीनंतर चुकता होई. घरातही तसंच: काही सुखं-दुःखं लगेच फिटतात, काहींची फेड पुढे येते, आणि हे खातं आयुष्यभर चालू राहतं.
संसार
अरे, संसार संसार असा मोठा जादूगार माझ्या जीवाचा मंतर त्याच्यावरती मदार असा संसार संसार आधी देवाचा ईसार माझ्या दैवाचा जोजार मग जीवाचा आधार!
शेवटी बहिणाबाई सांगतात, त्यांच्यासाठी संसार काय आहे. संसार हा मोठा जादूगार आहे, त्या म्हणतात; तो अशा करामती करतो, ज्यांचा उलगडा बहिणाबाईंनाही होत नाही. तो त्यांच्या जिवाचा मंत्र आहे, ज्यावर त्यांचं जगणं चालतं; आणि त्यांची सगळी मदार त्याच्यावरच आहे. असा हा संसार. आधी तो देवाचा ईसार (आगाऊ दिलेली रक्कम) आहे. बैलजोडी विकत घेताना किंवा हंगामासाठी गडी ठेवताना सौदा पक्का करायला आधी जे पैसे देत, तो इसार. आयुष्यही आपल्याला तसंच मिळतं: देवाकडून, काम सुरू होण्याच्या आधीच. मग तो त्यांच्या नशिबाचा जोजार (कष्टाचं ओझं) आहे. आणि मग तोच त्यांच्या जिवाचा आधार आहे. अशा रीतीने गाणं त्यांच्या उत्तरापाशी येऊन पोहोचतं. संसार हात भाजतो, पाठीवर ओझं लादतो, पण त्यांना सावरूनही तोच धरतो. संसाराला कोणी खोटा म्हटलेलं बहिणाबाईंना खपणार नाही.