बहिणाबाईंची गाणी
पोया
आला आला शेतकऱ्या पोयाचा रे सन मोठा हाती घेईसन वाट्या आता शेंदूराले घोटा आता बांधा रे तोरनं सजवा रे घरदार करा आंघोयी बैलाच्या लावा शिंगाले शेंदूर
हे बहिणाबाईंचं पोळ्याचं गाणं. त्या पोळ्याला पोया म्हणतात. शेतकऱ्या, आला रे आला, मोठा सण आला, त्या हाक देतात. हातात वाट्या घ्या आणि शेंदूर घोटा. आता दारावर तोरणं बांधा, घरदार सजवा. बैलांना आंघोळ घाला आणि त्यांच्या शिंगांना शेंदूर लावा. पोळ्याच्या दिवशी बैलाच्या मानेवर जू ठेवलं जात नसे. नदीवर किंवा तळ्यावर त्याला धुवून काढत, शिंगं रंगवत, आणि संध्याकाळी इतर सगळ्या बैलांबरोबर त्याची गावभर मिरवणूक निघे.
पोया
लावा शेंदूर शिंगाले शेंव्या घुंगराच्या लावा गयामधी बांधा जीला घंटया घुंगरू मिरवा बांधा कवड्याचा गेठा आंगावऱ्हे झूल छान माथा रेसमाचे गोंडे चारी पायात पैंजन
मग एकेक साज चढतो. त्या पुन्हा सांगतात: शिंगांना शेंदूर लावा. बैलांना घुंगरांच्या माळा लावा, प्रत्येकाच्या गळ्यात दागिना बांधा, आणि घंटा-घुंगरू मिरवा. कवड्यांचा घोस बांधा. प्रत्येकाच्या पाठीवर छान झूल घाला. कपाळावर रेशमाचे गोंडे लावा, आणि चारी पायांत पैंजण घाला. हे सगळं होईपर्यंत बैल शिंगांपासून खुरांपर्यंत नवरदेवासारखा सजलेला असतो.
पोया
उठा उठा बह्यनाई, चुले पेटवा पेटवा आज बैलाले नीवद पुरनाच्या पोया ठेवा वढे नागर वखर नही कष्टाले गनती पीक शेतकऱ्या हाती याच्या जीवावर शेती! उभे कामाचे ढिगारे बैल कामदार बंदा याले कहीनाथे झूल दानाचाऱ्याचाज मिंधा
आता त्या स्वतःलाच नावाने हाक मारतात. उठा, उठा गं बहिणाई, चुली पेटवा. आज बैलांना नैवेद्य म्हणून पुरणाच्या पोळ्या ठेवा. आणि बैलाने हा मान का कमावला, तेही त्या सांगतात. तो नांगर ओढतो, वखर ओढतो; त्याच्या कष्टांना गणती नाही. तो पीक शेतकऱ्याच्या हातात आणून देतो. याच्या जिवावर तर सगळी शेती चालते! कामाचे ढीगच्या ढीग उभे आहेत, आणि बैल न थकता, न चुकता राबतो आहे. तरी त्याच्या पाठीवर झूल कधी पडते? त्या विचारतात. आपल्याकडून तो घेतो फक्त दाणा आणि चारा. आजच काय ती झूल त्याच्या अंगावर चढते.
पोया
चुल्हा पेटवा पेटवा उठा उठा आयाबाया आज बैलाले खुराक रांधा पुरनाच्या पोया खाऊ द्या रे पोटभरी होऊ द्यारे मगदूल बशीसनी यायभरी आज करू द्या बागूल
त्या बाकीच्या बायकांनाही हाक देतात. चुली पेटवा, पेटवा; उठा, उठा गं आयाबायांनो. आज बैलांचा खुराक पुरणपोळ्यांचा, तेव्हा पोळ्या रांधा. त्यांना पोटभर खाऊ द्या रे, त्या म्हणतात; खाऊन तृप्त, गुबगुबीत होऊ द्या. आज दिवसभर त्यांना निवांत बसू द्या, काहीही न करता.
पोया
आता ऐका मनातलं माझं येळीचं सांगनं आज पोयाच्या सनाले माझं येवढं मांगनं कसे बैल कुदाळता आदाबादीची आवड वझं शिंगाले बांधता बाशिंगाचं होईजड नका हेंडालू बैलाले माझं ऐका रे जरासं व्हते आपली हाऊस आन बैलाले तरास
मग त्या आपल्या मनातलं बोलतात. आता माझ्या मनातलं ऐका, त्या म्हणतात; मी आपली एक वेडी बाई बोलते आहे. आज पोळ्याच्या सणाला माझं एवढंच मागणं आहे. संध्याकाळच्या मिरवणुकीत तरुण पोरं आपापले बैल गल्लीबोळांतून पळवत, त्यांना उड्या मारायला लावत, आणि शिंगांवर दागिन्यांचं ओझं लादत. तुम्ही बैलांना कसे कुदवता, त्या म्हणतात, फक्त मिरवायच्या हौसेपायी! शिंगांना ओझी बांधता, इतकी की तिथलं बाशिंगसुद्धा त्यांना जड होतं. बैलांना हेंडालू (छळू, पिटाळून हैराण करू) नका, त्या विनवतात. माझं जरा ऐका रे. आपली हौस होते, आणि बैलाला त्रास.
पोया
आज पुंजा रे बैलाले फेडा उपकाराचं देनं बैला, खरा तुझा सन शेतकऱ्या तुझं रीन!
म्हणून शेवटी त्या सांगतात, हा दिवस खरा कशासाठी आहे. आज बैलाची पूजा करा, त्या म्हणतात, आणि त्याच्या उपकाराचं देणं फेडा. मग त्या दोघांशी एकेक करून बोलतात. बैला, खरा सण तुझा. आणि शेतकऱ्या, रीन (ऋण) तुझं. दिवस बैलाचा, आणि ज्याचं जगणं बैलाच्या कष्टावर चालतं, त्या शेतकऱ्याच्या माथी ऋण.