बहिणाबाईंची गाणी
खरा देवामधी देव
अरे कानोड कानोड सदा रूसते फुगते आंगावरती लेयाले सर्वे डागीने मांगते अरे डागिने मांगते हिची हौस फिटेनाज अशी कशी नितातेल तिले गान गाती रोज माय कानोड कानोड मानसाची जमे थाप देखा वाजयी वाजयी सर्वे फुटले रे डफ
या गाण्यात बहिणाबाई दोन दैवतांना शेजारी शेजारी उभं करतात. एक आहे कानोड, एक गावदेवी; लोक तिला खूश करायला सतत धडपडतात. दुसरा पंढरपूरचा देव. सुरुवात त्या कानोडीपासून करतात, आणि तिची अजिबात गय करत नाहीत. ही कानोड, कानोड, त्या म्हणतात, सदा रुसते-फुगते. अंगावर घालायला तिला सगळेच्या सगळे दागिने हवे असतात. तिची हौस काही फिटत नाही; किती ही हावरी! आणि तरी लोक रोज तिची गाणी गातात. कानोड मायपुढे माणसांची गर्दी जमते, ढोल-डफ वाजतात. बघा, त्या म्हणतात: वाजवून वाजवून सगळे डफ फुटले. बहिणाबाई या देवीला लाडावलेल्या, नखरेल बाईसारखं रंगवतात. तिला जितकं द्यावं, तितकी ती जास्त रुसते.
खरा देवामधी देव
अरे पाह्या जरा पुढे आली पंढरीची हुडी पाहीसन झाली कशी तुझी कानोड कानोडी! मापा कानोड कानोड काय देवाचं रे सोंग! खरा देवामधी देव पंढरीचा पांडुरंग!
आता त्या कानोडीला पुजणाऱ्याकडे वळतात. जरा पुढे रस्त्याकडे बघ, त्या म्हणतात. ही पंढरीची दिंडी आली! आणि ती पाहून बघ तुझ्या कानोडीची कशी कानकोंडी झाली! ‘कानकोंडी’साठी त्यांचा शब्द आहे ‘कानोडी’. म्हणजे देवी आपल्या नावाला जागली! तोलून बघा ही कानोड, त्या म्हणतात. हे कसलं देवाचं सोंग! देवांमधला खरा देव तो पंढरीचा पांडुरंग. त्यालाच बहिणाबाई इठोबा, म्हणजे विठोबा, असंही म्हणतात.
खरा देवामधी देव
अरे, एकनाथासाठी कसा चंदन घासतो सावत्याच्या बरोबर खुर्प हातात धरतो बोधाल्याच्या शेतामधी दाने देतो खंडी खंडी झाला इठोबा महार भरे दामाजीची हुंडी कबीराच्या साठी कसा शेले इने झटपट जनाबाई बरोबर देव चालये घरोट
हाच खरा देव कसा? बहिणाबाई याचं उत्तर संतांच्या जुन्या कथांतून देतात. त्या कथा ऐकणाऱ्या प्रत्येकाला ठाऊक होत्या. प्रत्येक कथेत देव आपल्या भक्तासाठी साधं, कष्टाचं काम करतो. एकनाथांसाठी तो चंदन उगाळतो. सावता माळ्याबरोबर हातात खुरपं धरतो. बोधल्यांच्या शेतात खंडी-खंडी (मोठ्या मापाने) दाणे देतो. दामाजीपंत सरकारी अधिकारी होते. त्यांनी राजाचं धान्य भुकेल्यांना वाटलं, त्यामुळे ते खजिन्याचे देणेकरी झाले. तेव्हा देव ‘इठोबा महार’ होऊन आला, म्हणजे गावात सगळ्यात खालच्या मानलेल्या जातीचा माणूस होऊन, आणि त्याने दामाजीची हुंडी भरली. विणकर कबीरासाठी तो झटपट शेले विणतो. आणि दासी जनाबाईबरोबर देव स्वतः जातं ओढतो. कानोड दागिने मागते; हा देव दळतो, खुरपतो, विणतो आणि कर्ज फेडतो.
खरा देवामधी देव
कुठे तुझी रे कानोड कुठे माझा रे इठोबा कुठे निंबाची निंबोयी कुठे ‘बोरशाचा’ आंबा अरे इठोबा सारखं देवदेवतं एकज चला घ्या रे दरसन निघा पंढरीले आज!
आता त्या दोघांना समोरासमोर ठेवतात. कुठे तुझी कानोड, आणि कुठे माझा इठोबा! कुठे कडू निंबोळी, आणि कुठे गोड बोरशाचा आंबा! निंबोळी तोंडात कडू लागते, आणि गावात चांगल्या आंब्याहून गोड काही नसे. या दोघांना एकत्र ठेवून त्या सांगतात, यांची तुलनाच होऊ शकत नाही. इठोबासारखं दैवत एकच आहे, त्या शेवटी म्हणतात. चला रे, दर्शन घ्या. आजच पंढरीला निघा!