बहिणाबाईंची गाणी
जयराम बुवाचा मान
तुझ्या लाडक्या लेकाचा देता मान तुले जाऊ आता सम्दे जनं लोडगे खायाले घ्यारे पुंजापत्री हाती उदबत्ती कापूर वहा हात जोडीसनी जयराम् बोवावर ‘आज आली तुझ्या दारी मांगन रे तुले’ दे जयराम बुवा आता आऊक्ष लेकाले
हे गाणं जयराम बुवांची कहाणी सांगतं. बहिणाबाईंच्या आसोदे गावाच्या वाटेवर एक वडाचं झाड आहे. त्याखाली या साधुपुरुषाला लोक मान देतात. बहिणाबाई सुरुवातीलाच त्यांच्याशी बोलतात: तुझ्या लाडक्या लेकासाठी, तुला मान द्यायला, चला आपण सगळे लोडगे खायला जाऊ. हा “लाडका लेक” म्हणजे पुढच्या कहाणीतला मुलगा. लोडगा (नवसाचा जाडसर गोड रोडगा) नवस फेडताना करतात, आणि जो येईल त्याला वाटतात. बहिणाबाई बरोबरच्यांना सांगतात, हातात उदबत्ती-कापूर घ्या, हात जोडा आणि जयराम बुवांना वाहा. मग त्या स्वतः मागणं मागतात: “आज मी तुझ्या दारी काही मागायला आले आहे. जयराम बुवा, माझ्या लेकाला आयुष्य दे.”
जयराम बुवाचा मान
आता सांगते मी ऐका ऐका रे काहानी काय अवगत घडे, या पुन्याच्या ठिकानी “बारा वरसाचा मुंजा वाटसरू कोनी टिस लागीसनी गेला पेयालेज पानी” त्याले सोंबर दीसली येहेर मयात तांब्या शिकाई घेतली टाकली गयाद
आता ऐका, त्या म्हणतात, या पुण्याच्या ठिकाणी अचानक काय घडलं, त्याची कहाणी ऐका. एक बारा वर्षांचा मुलगा वाटेने चालला होता. तो मुंजा होता, म्हणजे त्याची मुंज झालेली होती. तहानेने त्याचा जीव कासावीस झाला, आणि तो पाणी शोधत निघाला. सोंबराच्या मळ्यात त्याला एक विहीर दिसली. त्याने शिकाईत (दोरीच्या शिंकाळ्यात) ठेवलेला तांब्या घेतला आणि विहिरीत सोडला. पायी प्रवास करणारे असाच लहानसा तांब्या बरोबर ठेवत, म्हणजे वाटेतल्या कुठल्याही उघड्या विहिरीचं पाणी काढता येई.
जयराम बुवाचा मान
मंग वडांग कुदीसनी येहरीजोय आला तव्हा तितक्यात कोनी कोनी खकारला जाये वडाच्या खालती कोनी आर्वालया तठी व्हता देवध्यानी जयराम बोवा
मग तो कुंपणावरून उडी मारून थेट विहिरीपाशी आला. तेवढ्यात जवळच कोणीतरी खाकरलं. वडाच्या खालून कोणी हाक मारली. तिथे जयराम बुवा देवाच्या ध्यानात बसले होते. आधी खाकरणं, मग हाक, आणि मग तो माणूस: झाडाखाली कोण आहे, ते त्या मुलाला आणि आपल्यालाही आत्ताच कळतं.
जयराम बुवाचा मान
म्हने जयराम बोवा ‘कोन तू पोरगा अरे, पानी पेयाआंधी खाई घे लोडगा?’ व्हता मुंजाबी भुकेला बोवा पुढे आला हाती घेतला लोडगा खायाले लागला
जयराम बुवा म्हणाले, “कोण रे तू पोरा? हे बघ, पाणी पिण्याआधी हा लोडगा खाऊन घे.” मुलगा तहानलेला होताच, भुकेलाही होता. तो बुवांपुढे आला, लोडगा हातात घेतला आणि खाऊ लागला. गाण्याच्या सुरुवातीला आलेला तोच हा गोड लोडगा. आज लोक बुवांना मान द्यायला त्याच झाडाखाली तो खातात.
जयराम बुवाचा मान
मंग खाऊन लोडगा वाटली हुशारी गेला पेयासाठी पानी आला येहरीवरी त्यानं सोडली शिकायी नित्तय पान्यात घेये भरीसनी तांब्या घटाघट पेत
लोडगा खाल्ल्यावर मुलाला हुशारी आली; तो ताजातवाना झाला. मग तो पाणी प्यायला निघाला आणि विहिरीवर चढला. त्याने नितळ पाण्यात शिकाई सोडली, तांब्या काठोकाठ भरून घेतला आणि घटाघट पिऊन टाकला. “घटाघट” हा त्यांचा शब्दच तहानलेल्या पोराच्या घोटांचा आवाज ऐकवतो.
जयराम बुवाचा मान
तव्हा पानी पेता पेता वडाच्या खालुन गेला सर्पटत साप मुंजाच्या बाजुनं तसा पाहे जयराम् बोवा डोये रोखीसन आता लागीन लागीन मुंज्याले रे पान पेत होता मुंजा पानी पेयात मगन तो कशाले देइन आठे तठे ध्यान?
तो पाणी पीत असतानाच वडाच्या खालून एक साप बाहेर आला. तो सरपटत थेट मुलाच्या बाजूने गेला. जयराम बुवांनी तो पाहिला, आणि त्यावर डोळे रोखून धरले. “आता डसेल, आता या पोराला डसेल!” असं त्यांना वाटलं. पण मुलगा पाणी पिण्यात गुंग होता. तो कशाला इकडे-तिकडे बघेल? धोका बुवांना दिसतो; मुलाला मात्र तांब्याशिवाय काही दिसत नाही.
जयराम बुवाचा मान
तसा उभे जयराम् बोवा तीराच्या सारखा देला सापावर पाय - सापावर देखा साप चेंदता चेंदता साप उलटला अन् मुंजाच्या वाटचा बोवाले डसला
जयराम बुवा बाणासारखे उठले आणि त्यांनी सापावर पाय दिला, अगदी सापावरच. पायाखाली चेंदत असताना साप उलटला. मुलाच्या वाट्याचा दंश जयराम बुवांना झाला. हे सगळं क्षणार्धात घडतं. पोर वाचतं, आणि साप डसतो तो साधुपुरुषाला.
जयराम बुवाचा मान
तव्हा पयाला पयाला मुंजा घाबरत पडे जयराम बुवा लह्यऱ्याज देत गेली गेली रे बातनी आवघ्या गावाले आला तठे ‘हिराबाबू’ साप उताऱ्याले
मुलगा घाबरून पळत सुटला, पळतच राहिला. जयराम बुवा जमिनीवर कोसळले. विष अंगात भिनू लागलं, आणि त्याच्या लहरींनी बुवा तळमळू लागले. बातमी गेली, सगळ्या गावात गेली. सापाचं विष उतरवायला हिराबाबू नावाचा माणूस तिथे आला. त्या काळी गावात कोणाला साप चावला की लोक साप उतरवणाऱ्याकडे धावत. त्याला सापाचे मंत्र येत. त्या मंत्रांनी अंगातलं विष उतरतं, असा लोकांचा विश्वास होता.
जयराम बुवाचा मान
गेला जयरामबोवा मरी उपेग काय रे काय चालीन मंतर सापाले उतारे? अरे उलटे मंतर हीराबाबू वऱ्हे गेलं चढीसनी ईख सोताज लहरे झडपला ‘हीराबांबू’ गेला रे पयत अन् मधीच पडला सोंबारल्या शेतात
पण जयराम बुवा तर आधीच गेले होते. आता काय उपयोग? आता विष उतरवायला कोणता मंत्र चालणार? त्याहून वाईट घडलं: हिराबाबूचे मंत्र त्याच्यावरच उलटले. त्याच्याच अंगात विष चढलं, आणि आता तोच लहरी देत तळमळू लागला. विषाने ग्रासलेला हिराबाबू पळत सुटला, आणि अर्ध्या वाटेतच सोंबराच्या शेतात पडला. विष उतरवायला आलेल्यालाच विषाने गाठलं, आणि तोही त्या पोरासारखा पळत सुटला.
जयराम बुवाचा मान
मौत जयराम बोवाची गेली नाही हाटी लोक आले रे पाह्याले झाली तठी दाटी देवमानूस शेवटे देवाघरी गेला जिव धोक्यात घातला मुंजा वाचवला
जयराम बुवांचा मृत्यू काही टळला नाही. लोक पाहायला आले, आणि तिथे मोठी गर्दी झाली. बुवांनी जे केलं, ते बहिणाबाई मोजक्या, साध्या शब्दांत सांगतात. तो देवमाणूस शेवटी देवाघरी गेला, त्या म्हणतात. त्याने स्वतःचा जीव धोक्यात घातला आणि पोराला वाचवलं. बारा वर्षांचा एक अनोळखी मुलगा जगला, आणि वडाखालचा साधुपुरुष त्याच्यासाठी मेला.
जयराम बुवाचा मान
देलं जयराम बोवानं जीवाचं रे दान आता मुंजासाठी लोक देती त्याले मान जारे ‘बिढ्याच्या’ वरते ‘आसोद्याच्या’ वाटे “तठी वडाच्या खालते जयराम बोवा भेटे.”
जयराम बुवांनी आपल्या जिवाचं दान दिलं. म्हणून आता त्या मुलासाठी लोक त्यांना मान देतात. अशा रीतीने गाणं जिथून सुरू झालं, तिथेच परत येतं: त्यांना दिलेला मान, आणि त्यांच्या झाडाखाली खाल्ला जाणारा गोड लोडगा. एकदा त्यांनीही असाच लोडगा एका भुकेल्या पोराच्या हातात ठेवला होता. बिढ्याच्या पुढे जा, त्या म्हणतात, आसोद्याच्या वाटेने जा; तिथे वडाखाली तुम्हाला जयराम बुवा भेटतील. तो मुलगा वाटेवरचा अनोळखी होता, आणि जयराम बुवांनी त्याच्यासाठी प्राण दिले. म्हणूनच बहिणाबाईंच्या गाण्यात लोक आजही त्यांच्या वडापाशी जातात आणि त्यांना मान देतात.