बहिणाबाईंची गाणी
मन
मन वढाय वढाय उभ्या पीकातलं ढोर किती हाकला हाकला फिरी येतं पिकांवर मन मोकाट मोकाट त्याले ठायी ठायी वाटा जशा वाऱ्यानं चालल्या पान्यावऱ्हल्या रे लाटा
या गाण्यात बहिणाबाई आत डोकावतात, माणसाच्या मनाकडे बघतात, आणि त्याला पकडण्यासाठी एकामागून एक उपमा शोधतात. प्रत्येक कडवं “मन” या शब्दाने सुरू होतं आणि त्याचं वर्णन करणारा शब्द दोनदा येतो, जणू एकदा म्हणून पुरत नाही. “मन वढाय वढाय”, त्या म्हणतात; म्हणजे आवरता न येणारं, हूड. ते उभ्या पिकात शिरलेल्या ढोरासारखं (गुरासारखं) आहे. कितीही हाकला, हाकला, ते फिरून पुन्हा पिकातच येतं. अशी गुरं प्रत्येक शेतकऱ्याच्या ओळखीची. ज्वारी हे मुख्य पीक. ती शेतात पिकून उभी असली की काठी घेऊन, आरडाओरडा करून गुरं बाहेर हाकलावी लागत. जरा पाठ फिरली की ती पुन्हा तिथेच चरत असत. मनही तसंच, ज्याची ओढ आहे तिकडेच पुन्हा पुन्हा जातं. मन मोकाट आहे, दावं सुटलेलं, त्या पुढे म्हणतात. वाऱ्याने ढकलल्या जाणाऱ्या पाण्यावरच्या लाटांसारखं त्याला पावलोपावली नवी वाट फुटते.
मन
मन लहरी लहरी त्याले हाती धरे कोन? उंडारलं उंडारलं जसं वारा वाहादन मन जह्यरी जह्यरी याचं न्यारं रे तंतर अरे, इचू, साप बरा त्याले उतारे मंतर!
मन लहरी आहे, त्या म्हणतात. त्याला हातात कोण धरणार? ते वाहादनासारखं (वावटळीसारखं) सैरावैरा उंडारतं. शेतातून गरगरत धूळ उडवत जाणारी वावटळ क्षणात दिसेनाशी होते, तसं. मग त्यांची उपमा गडद होते. मन जहरी आहे, खरंच विषारी, आणि त्याचं तंत्रच वेगळं. त्यापेक्षा विंचू आणि साप बरे, त्या म्हणतात. त्यांचं विष उतरवायला निदान मंत्र तरी असतो. त्यांच्या काळी गावात कोणाला विंचू चावला किंवा साप डसला की मंत्र जाणणाऱ्या माणसाला बोलावणं जाई. तो जखमेवर मंत्र म्हणून विष उतरवी. मनाच्या विषावर असा ना माणूस, ना मंत्र. म्हणून त्या विंचू-सापाला मनापेक्षा वरचा दर्जा देतात.
मन
मन पाखरू पाखरू त्याची काय सांगू मात? आता व्हतं भुईवर गेलं गेलं आभायात मन चप्पय चप्पय त्याले नही जरा धीर तठे व्हयीसनी ईज आलं आलं धर्तीवर
मन पाखरू आहे, त्या म्हणतात. त्याची काय गोष्ट सांगू? आत्ता जमिनीवर होतं, आणि गेलं, गेलं, आभाळात उडून गेलं. मन चंचल आहे, त्याला जरासुद्धा धीर नाही. वर आभाळात ते वीज बनतं आणि कडाडत पुन्हा धरतीवर कोसळतं. म्हणजे एका क्षणी मन उंच भरारी घेतं आणि दुसऱ्या क्षणी आपटतं. वर उडालेलं पाखरू विजेचा लोळ होऊन खाली येतं; मनाची लहरही अशीच, आधी उंच चढते आणि मग जोरात कोसळते.
मन
मन एवढं एवढं जसा खाकसचा दाना मन केवढं केवढं? आभायात बी मायेना
मग येतं त्यांचं सगळ्यात नेटकं कोडं. मन एवढंसं, एवढंसं, खसखशीच्या दाण्यासारखं. आणि मन केवढं, केवढं? आभाळातही मावत नाही. घरातल्या बाईच्या हाताखालून जाणाऱ्या वस्तूंमध्ये खसखशीचा दाणा सगळ्यात बारीक; मोहरीपेक्षाही बारीक. तरी मनाचा तो कण एका विचारात सगळं जग सामावून घेतो, आणि तरीही आभाळ त्याला अपुरं पडतं. एकाच मनाबद्दल या दोन्ही गोष्टी खऱ्या.
मन
देवा, कसं देलं मन आसं नही दुनियात आसा कसा रे तू योगी काय तुझी करामत! देवा आसं कसं मन? आसं कसं रे घडलं कुठे जागेपनी तूले असं सपन पडलं!
शेवटी बहिणाबाई नवलाने देवाकडे वळतात. देवा, कसं हे मन दिलंस, म्हणतात; जगात त्याच्यासारखं दुसरं काही नाही. तू रे कसला योगी, काय तुझी ही करामत! गावातल्या गोष्टींमधला योगी चमत्कार करून दाखवणारा. असा कोणीतरीच हे मन घडवू शकेल, असं त्यांना वाटतं. मग त्या पुन्हा विचारतात. देवा, मन असं कसं? हे असं कसं रे घडलं? जागेपणी कुठे तुला असं स्वप्न पडलं? मन इतकं विलक्षण आहे की ते स्वप्नातलंच वाटतं; आणि तरी देवाने ते जागेपणी घडवलं. त्या मनाला दोष देत नाहीत, की त्याला कसं आवरावं ते शिकवत नाहीत. त्यांनी त्याचा पाठलाग केला, त्याची भीती बाळगली, त्याचं माप घेतलं; आणि शेवटी, असं काही कोणी घडवू शकलं याचंच त्यांना नुसतं नवल वाटतं.